Dilimizin orfoqrafiyası üzrə işçi qrup cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri ilə necə işləyir…

amea.jpg


İsmayıl Məmmədli: “Hazırda işçi qrupu ictimaiyyət tərəfindən daxil olan müraciətlərə, sorğulara, rəylərə baxır”
Buludxan Xəlilov: “İşçi qrupunun üzvlərinə, digər dilçilərə də müsbət təsir edən məsələ cəmiyyətin hər bir üzvünün "Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları"na göstərdiyi reaksiyadır”

Son iki aydır respublika ictimaiyyəti Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu tərəfindən hazırlanaraq ictimaiyyətə təqdim edilən "Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları" layihəsini müzakirə edir. Məlum olduğu kimi, yeni orfoqrafiya qaydaları layihəsi yerli KİV-də nəşr edildikdən sonra onun haqqında daha çox ziddiyyətli fikirlər meydana çıxmağa başlayıb.

Qeyd edilənə görə, yeni qaydalarla bağlı AMEA-nın Orfoqrafiya Komissiyasına saysız müraciətlər daxil olub. Komissiyaya təqdim edilən rəy və fikirlərin isə əsasən mənfi olduğu bildirilir. AMEA-nın Orfoqrafiya Komissiyasından mətbuata verilən məlumata görə, Orfoqrafiya Komissiyasının açıq müzakirəyə təqdim etdiyi “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları” layihəsi ilə bağlı kütləvi informasiya vasitələrində və sosial şəbəkələrdə çoxlu rəylər, fikirlər mövcuddur.

Nəsimi adına Dilçilik İnstitutundan aldığımız məlumata görə, müzakirələrə müxtəlif sahələrdə çalışan sadə Azərbaycan vətəndaşları, media nümayəndələri, sosial şəbəkələrin təmsilçiləri, yazıçılar, tanınmış dilçi alimlər qatılırlar. İnstitutun şöbə müdirlərindən birinin qəzetimizə verdiyi məlumata görə, AMEA-nın Orfoqrafiya Komissiyasına və Nəsimi adına Dilçilik İnstitutuna çoxlu sayda yazılı və şifahi müraciətlər daxil olub. Məlumata görə, "Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları" layihəsi ilə əlaqədar dövri mətbuatda səslənən, yazılı və şifahi şəkildə daxil olan müraciət və təklifləri sistemləşdirmək və təhlil etmək üçün ixtisaslı dilçi alimlərdən ibarət işçi qrupu yaradılıb. Qeyd edilənə görə, işçi qrupu "Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları"na dair təkliflərin statistikasını tərtib edəcək, irəli sürülən mülahizələrin müəlliflərini və mənbələrini əks etdirən arayış hazırlayacaq. İşçi qrupunun imzaladığı məlumatlar toplusu baxılıb müzakirə olunmaq üçün Orfoqrafiya Komissiyasına təqdim ediləcək.

Xatırladaq ki, Orfoqrafiya Komissiyasının tərkibinə ölkəmizin tanınmış dilçi alimləri - akademiklər və müxbir üzvlər, filologiya üzrə elmlər doktorları, professorlar daxildir. Təqdim olunan təkliflər paketi Orfoqrafiya Komissiyasının iclaslarında mütəxəssislərin iştirakı ilə geniş şəkildə müzakirə ediləcək. Sonra qəbul edilən dəyişikliklər təsdiqlənmək üçün Nazirlər Kabinetinə təqdim olunacaq. Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğətinin hazırlanıb nəşri üçün Nazirlər Kabinetinin qəbul etdiyi qərar əsas hüquqi sənəd olacaq.

Orfoqrafiya qaydalarının hazırlanması üçün əsas meyar yalnız Azərbaycan dilinin daxili inkişaf qanunauyğunluqlarından, geniş mənada azərbaycançılıq prinsipindən ibarətdir.

"Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları" layihəsinə dair əlavə rəy və təkliflər yazılı şəkildə Nəsimi adına Dilçilik İnstitutuna təqdim oluna bilər.

Sözügedən məsələ ilə bağlı yaradılan işçi qrupunun fəaliyyəti, hazırda nə kimi işlər görməsi ilə bağlı işçi qrupu üzvləri ilə əlaqə saxladıq.

Dilçilik İnstitutunun şöbə müdiri, Dövlət Dil Komissiyasının və işçi qrupunun üzvü,  professor İsmayıl Məmmədli “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, "Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları" layihəsinin müzakirəsinə ictimaiyyət aktiv  qoşulub: “Bu layihə ictimai müzakirəyə verildi. Deyim ki, layihənin müzakirəsinə çoxlu sayda insan qoşulub. Onlar arasında ziyalılar, dilçilər, sadə vətəndaşlar, jurnalistlər var. Bizə çoxlu müraciətlər, rəylər daxil olub. Hazırda işçi qrupu ictimaiyyət tərəfindən daxil olan müraciətlərə, sorğulara, rəylərə baxır. Hələ yekun nəticə yoxdur. Çünki iş davam edir. Güman edirəm ki, bəlkə tədqiqat, araşdırma işləri martda başa çatdı. Ancaq bu hələ dəqiq deyil”.

Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin filologiya fakültəsinin dekanı, Dövlət Dil Komissiyasının və işçi qrupunun üzvü, professor Buludxan Xəlilov bildirdi ki, "Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları" layihəsi ilə əlaqədar dövri mətbuatda səslənən, yazılı və şifahi şəkildə daxil olan müraciət və təklifləri sistemləşdirmək və təhlil etmək üçün ixtisaslı dilçi alimlərdən ibarət işçi qrupunun yaradılması zəruri idi. B.Xəlilovun sözlərinə görə, dillə bağlı bu qədər reaksiyanın olması cəmiyyətin bütün kəsimlərinin dilimizin taleyinə biganə qalmadığını göstərir: “Bu məsələ ilə bağlı ictimaiyyət tərəfindən çoxlu rəylər, fikirlər, təkliflər var. Bununla yanaşı, mənim özümə də nə qədər insan zəng edib fikir və təkliflərini bildirirlər. Əsasən də əsgər, əsginas, qoşa “yy” samiti ilə yazılan sözlərlə əlaqədar fikir bildirirlər. İşçi qrupu daxil olan sorğular, müraciətlərlə bağlı statistik hesablamalar aparacaq. Bu hesablamaları həm işçi qrupunun üzvləri, həm də tanınan dilçi alimlər həyata keçirəcək. Bütün hesablamalar sona yetdikdən sonra ümumi rəyə gəlinib yekun qərar qəbul ediləcək. Layihə ilə bağlı müraciət edən insanlar müxtəlif təbəqələri təmsil edir. Müraciət edənlərin bir qismi ziyalılardır, bir qismi orta və ali məktəblərdə işləyən dilçilərdir, bir qismi isə tamamilə bu sahəyə aid olmayan insanlardır. Onlar da fikir və rəylərini əsasən “Facebook” və digər sosial şəbəkələrdə bildirirlər. Bizə daxil olan bütün müraciətlərə baxılacaq. Deyim ki, daxil olan fikirlər həddən artıq müxtəlifdir”.

B.Xəlilov qeyd etdi ki, daxil olan müraciətlərin, fikir və rəylərin araşdırılmasının uzanmasına təbii yanaşmaq lazımdır. O hesab edir ki, bütün müraciətlərə həssaslıqla yanaşıldığı üçün, vaxt bir qədər uzanır: “Hər müraciətin arxasında böyük bir sosial təbəqə var. Odur ki, bütün rəylər qruplaşmalı, ümumiləşməlidir. İşçi qrupunun üzvlərinə, digər dilçilərə də müsbət təsir edən məsələ cəmiyyətin hər bir üzvünün "Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları"na göstərdiyi reaksiyadır. Bu çox müsbət haldır ki, dilin taleyi hər bir vətəndaşımızı düşündürür. Əslində, bu məsələlər dil düşüncəsini ortalığa çıxarır. Bəzən deyirlər ki, cəmiyyətdə dil düşüncəsizliyi var, kim necə istəyirsə, elə də danışır. Ancaq cəmiyyətin ayrı-ayrı təbəqələrinin orfoqrafiya lüğəti ilə bağlı fikir bildirməsi onu göstərir ki, demək, cəmiyyətdə dilin taleyini düşünənlər var. Bu gün həm ziyalılar, həm mütəxəssislər, həm də sadə vətəndaşlar bu düşüncəni ortaya qoyurlar. Bax, bu dil düşüncəsinin özü işçi qrupunu da, orfoqrafiya lüğəti layihəsini hazırlayanları da düşündürür, bu işin məsuliyyətli bir iş olduğunu hiss etdirir. Bu baxımdan, o təhlillərin əhəmiyyəti böyükdür. Cəmiyyətin verdiyi reaksiya, fikir və rəyləri işin daha da məsuliyyətli görülməsinə müsbət təsir edəcək. Yoxsa bu lüğət tələm-tələsik çap olunsaydı, faydası olmazdı. Mən özüm bir dilçi alim kimi ayrı-ayrı təbəqələrə mənsub insanların fikirlərini ayrıca bir qovluğa toplamışam. O müraciətləri araşdırıram, təhlillər aparıram. Birdən elə təklif ola bilər ki, həqiqətən də onun bizim işimizə xeyri olar”. 

baki-xeber.com

Yazı mədəniyyətinin durğu işarələri - Nizami CƏFƏROV

_AZpressAZ_Nizami_ceferov_.jpg


 Yazı mədəniyyətinin üç əsas şərti var: bunlardan birincisi cümlənin qrammatik baxımdan düzgün qurulması, ikincisi orfoqrafiya qaydalarına əməl olunması, üçüncüsü isə durğu işarələrindən yerli-yerində istifadədir. Yazı yazanın fərdi üslubi maneralarda təcəssüm edən məharəti, ustalığı məhz bu üç normativ şərti gözlədikdən sonra gəlir.

Azərbaycan yazısında durğu işarələrindən ardıcıl, elmi əsaslarla istifadənin tarixi keçən əsrin 20-ci illərindən başlayır ki, bu, bir tərəfdən, latın əlifbasına keçid, digər tərəfdən, elmi dilçilik təfəkkürünün inkişafı ilə bağlı idisə, üçüncü tərəfdən, yazı mədəniyyətinin kütləviləşməsi və ya ictimailəşməsi ilə əlaqədar olmuşdur.
Bir sıra cəhdləri nəzərə almasaq, Azərbaycan yazısının durğu işarələrilə “təminat”ını tənzimləyən ilk elmi-metodiki mənbə Bəkir Çobanzadə ilə Fərhad Ağazadənin 1930-cu ildə “Azərnəşr”də çıxmış “Türk qrameri” kitabıdır. Kitabda “Durğu işarələri” bəhsini Fərhad Ağazadə yazmış və ön sözündə göstərmişdi ki, “yeni törəmiş olan bu məsələnin üstündə hələ çox zamanlar düşünüb-daşınmaq lazım gələcək”.
Burada on durğu işarəsindən bəhs edilir: 1) nöqtə, 2) vergül, 3) nöqtəli vergül, 4) iki nöqtə, 5) sual işarəsi, 6) nida işarəsi, 7) kəşidə (tire), 8) mötərizə, 9) çox nöqtə, 10) dırnaq işarəsi.
Sonrakı illərdə həm yazı texnologiyasının, həm də dilçiliyin sürətlə inkişafı ilə əlaqədar olaraq durğu işarələrindən yerli-yerində istifadə mədəniyyəti kifayət qədər yüksəlmiş, birbaşa bu məsələ ilə bağlı bir sıra əsərlər nəşr olunmuşdur. Onlardan M.Ş.Şirəliyevlə M.H.Hüseynovun “Azərbaycan dilinin durğu işarələri” (Azərnəşr, 1945), Z.İ.Budaqova ilə R.Ə.Rüstəmovun “Azərbaycan dilində durğu işarələri” (Azərbaycan SSR EA nəş., 1965) və Z.İ.Budaqovanın “Azərbaycan dilində durğu işarələri” (“Elm” nəş., 1977)ni qeyd etmək lazımdır.
Z.İ.Budaqova qırx il bundan əvvəl yazırdı: “Təəssüflər olsun ki, bu qrafik vasitə (söhbət durğu işarələrindən gedir - N.C.) ancaq müəyyən məlum hallarda düzgün qoyulur. Çox zaman bunlar yazanın şəxsi zövqünü oxşayan ünsürlərə çevrilir: hər kəs cümlənin tələbinə yox, öz zövqünə görə bunlardan istifadə edir. Nəticədə yazılı nitqimiz ya müəyyən incəliklərdən məhrum olur, ya da hər hansı işarələrlə lüzumsuz şəkildə yüklənir”.
Təəssüf ki, bu gün də həmin sahədə vəziyyətin qənaətbəxş olduğunu demək çətindir…
Azərbaycan dilində (əslində, yazısında) durğu işarələrinə həsr olunmuş son “təlimat”da nöqtənin 13, vergülün 54, nöqtəli vergülün 6, iki nöqtənin 3, sual işarəsinin 3, nida işarəsinin 5, tirenin 12, üç nöqtənin 8, mötərizənin 5, dırnaqların isə 3 funksiyası qeyd olunur. 
Beləliklə, Azərbaycan yazısında durğu işarələrinin işlədilməsi tarixi göstərir ki, a) bir neçə on il ərzində müəyyən sabit qaydalar yaradılmışdır; b) bu qaydalar yazı təcrübəsində kifayət qədər kütləvi şəkildə tətbiq edilərək yayılmışdır; c) həm qaydalardan, həm də onlara nə dərəcədə əməl edilməsindən irəli gələn problemlər vardır.
Ümumiyyətlə, yazıda durğu işarələri üç vəzifə və ya funksiya daşıyır: 1) orfoqrafik, 2) qrammatik və 3) üslubi.
Orfoqrafik vəzifə dedikdə durğu işarələrinin sözün düzgün yazılmasında iştirakı nəzərdə tutulur. Məsələn, bəzi mürəkkəb sözlər defislə yazılır (künc-bucaq, irəli-geri, aşağı-yuxarı, üç-dörd və s.), yaxud bir sıra xüsusi adlar dırnaq içərisinə alınır (“Azərbaycan” qəzeti, “Vaqif” dramı, “Qurd qapısı” restoranı və s.), yaxud da müəyyən ixtisarlardan sonra nöqtə işarəsi qoyulur (S.Vurğun, və s., və b.).
Durğu işarələrinin qrammatik funksiyası isə kifayət qədər genişdir. Lakin ümumiləşdirməyə çalışsaq, həmin işarələri üç qrupa bölmək lazım gəlir:
1) nöqtə, sual və nida işarələri;
2) vergül işarəsi;
3) iki nöqtə, nöqtəli vergül və tire işarələri.
Nöqtə, sual və nida işarələri, bir qayda olaraq, cümlənin sonunda qoyulub həmin cümlənin nəqli, sual və ya nida cümləsi olduğunu göstərir; müqayisə edək:
1. İnsan həqiqət axtarır.
2. İnsan həqiqət axtarır?
3. İnsan həqiqət axtarır!
Əmr cümləsinin sonunda emosiya səviyyəsindən asılı olaraq ya nöqtə, ya da nida işarəsi qoyulur. 
Ən çox mübahisə doğuran durğu işarəsinə - vergülə gəldikdə isə, burada da “şeytan” təsəvvür edildiyi qədər qorxulu deyil…
Vergüldən, əsasən, aşağıdakı hallarda istifadə olunur:
I. Mürəkkəb cümlənin tərkib hissələri (sadə cümlələr) bir-birindən vergüllə ayrılır; məsələn:
1. Hava işıqlaşır, bütün gecəni yağan qar yavaş-yavaş dayanırdı.
2. Elə ki hava işıqlaşdı, bütün gecəni yağan qar yavaş-yavaş dayandı, Həsən kişi yuxudan oyanıb əyin- başını geyinərək həyətə çıxdı.
3. Hava işıqlaşıb bütün gecəni yağan qar yavaş-yavaş dayanandan sonra Həsən kişi yuxudan oyanıb əyin-başını geyinərək ona görə həyətə çıxdı ki, görsün dünən axşamdan yaddan çıxıb qapısı açıq qalan mal- heyvana bir şey olmayıb ki və s.
II. Cümlənin həmcins üzvləri arasında vergül qoyulur; məsələn:
İlk dəfə şəhərə gələndə, küçələrdəki insan axınına, bir-birinin ardınca şütüyən maşınlara, hətta yanıb-sönən işıqforlara baxanda ona elə gəlirdi ki, tamamilə uzaq bir aləmə, heç vaxt adət edə bilməyəcəyi bir məkana düşüb.
III. Cümlə üzvləri ilə əlaqədar olmayan sözlər, söz birləşmələri və ya cümlələr cümlə üzvlərindən vergüllə ayrılır; məsələn:
1. Əmi oğlu, sən elə bilirdin ki, mənim dostlarım, xüsusilə bu Qafur ki hər yerdə şənimə təriflər yağdırırdı, düz-əməlli adamdır, xeyr, elə deyil.
2. Məncə, a bala, sən gərək, nə olursa-olsun, özü də belə bir xoş gündə, o adamın könlünə dəyib qanını qaraltmayaydın.
3. Birincisi, dövlət başçılarının növbəti görüşü, heç şübhəsiz, öz-özlüyündə mühüm hadisədir. İkincisi isə, bunu keçən görüşlərin təcrübəsi də göstərdi, əgər sona qədər hər iki tərəf iradə nümayiş etdirsə, müəyyən uğurlu nəticələrə nail olmaq mümkündür və s.
IV. Vergül o və bu əvəzliklərinin mübtəda, yoxsa təyin olduğunun fərqləndirilməsi üçün işlədilir; müqayisə edək:
1. O, evə getdi. Bu, kitabdır.
2. O evə getdi. Bu kitabdır.
Birinci halda o və bu əvəzlikləri mübtəda, ikinci halda isə təyindir.
V. Əgər kiminsə fikrinə və ya mövqeyinə istinad olunursa (məsələn: Hegelə görə, Hüseyn Cavidə görə, mənə görə, sənə görə, ona görə və s.) görə qoşmasından sonra vergülə ehtiyac var; məsələn:
1. Hegelə görə, Şərq ilə Qərbin dövlət idarəçiliyi texnologiyaları bir- birindən kəskin şəkildə fərqlənir.
2. Hüseyn Cavidə görə, gözəllik adi həyatın fövqündədir.
3. Qanunun keşiyində dayanmalı olan bir adamın belə hərəkətlərə yol verməsi, mənə görə, cinayətdir və s.
Lakin o halda ki görə qoşması üçün, ötrü qoşmalarının sinonimi kimi işlənir, ondan sonra vergülə ehtiyac yoxdur; məsələn:
1. Məni sənə görə yaman təriflədilər.
2. Verilən tapşırığı vaxtında yerinə yetirdiyinizə görə hamınıza təşəkkür elan edirəm və s.
Müqayisə edək:
1. Sən mənə görə narahat olmasan yaxşıdır.
2. Sən, mənə görə, narahat olmasan yaxşıdır.
Göründüyü kimi, məna fərqlərinin nəzərə çatdırılmasında vergül həlledici rol oynayır. Hər iki halda cümlənin leksik-qrammatik tərkibi eynidir. Amma birinci halda “sən”in “mən” tərəfdən narahat olmaması, ikinci halda isə “sən”in ümumi narahatlığına “mən”in münasibəti bildirilir. 
Müşahidələr göstərir ki, vergüldən yazıda düzgün istifadə olunmamasının ən səciyyəvi əlaməti harada ki işlənirsə, ondan sonra həmişə vergül qoyulmasıdır. Halbuki, məsələn, Həsən sübut etməyə çalışırdı ki, o günahı ki onun boynuna qoymaq istəyirlər, qətiyyən düz eləmirlər cümləsində birinci ki dən sonra vergül qoyulur (bağlayıcı olduğuna görə), ikincidən sonra isə qoyulmur (ədat olduğuna görə).
Yaxud ona görə ki, ondan ötrü ki, onun üçün ki və s. bağlayıcılardan sonra vergül işarəsinə ehtiyac yoxdur. Məsələn: Firma öz məhsullarının qiymətini aşağı salmaq fikrində deyildi, ona görə ki (ondan ötrü ki, onun üçün ki) bu məhsullara tələbat get- gedə artırdı.
Bəzən şeirdə söz sırasının dəyişməsi ilə əlaqədar olaraq vergül işarəsinin işlədilməsində çətinliklər yarandığından yanlışlıqlara yol verilir. Məsələn, böyük şairimiz Sabirin aşağıdakı məşhur misrası nəşrlərdə həmişə 
Şairəm, çünki vəzifəm budur əşar yazım, - 
şəklində gedir. Ancaq məlumdur ki, şair “vəzifəm budur ki, şeirlər yazım, çünki (mən) şairəm” deyir. Ona görə də vergül “şairəm” yox, “çünki” sözündən sonra qoyulmalıdır:
Şairəm çünki, vəzifəm budur, əşar yazım.
İki nöqtə, nöqtəli vergül və tire işarələri o qədər də geniş funksiya daşımır. Və get-gedə nöqtə, yaxud vergüllə əvəz edilir. 
İki nöqtə ümumi fikirdən sonra onun izahı verilərkən, yaxud ondan sonra hər hansı sadalamaya ehtiyac olarkən (xüsusilə rəsmi və ya işgüzar sənədlərdə) işlənir; məsələn:
1. Vəziyyətdən iki çıxış yolu var: ya yaxşı oxuyub təhsili davam etdirmək, ya da universitetlə vidalaşmaq.
2. İclasın gündəliyinə aşağıdakı məsələlər daxildir: 1... 2)... 3)...…
Nöqtəli vergüldən o zaman istifadə edilir ki, vergül öz funksiyasını davam etdirə bilmir; belə ki mürəkkəb cümlənin tərkib hissəsi olan cümlə və ya cümlələr özləri də mürəkkəb olur, yaxud həmin cümlələrdə həmcins üzvlər işlənir; məsələn:
Elə ki müşahidə komissiyası fabrikin ərazisinə daxil oldu, saat yeddini keçmiş, iş vaxtı qurtarmışdı; adamlar isə evə tələsmir, başladıqları işi sona çatdırmaq istəyirdilər.
Nöqtəli vergülün bir funksiyası da daha çox rəsmi və ya işgüzar sənədlərin dilində özünü göstərir; məsələn:
Komissiya sədrinin səlahiyyətlərinə aşağıdakılar daxildir:
1) iş icraçılarını təyin etmək, onların işinə nəzarət eləmək;
2) müvafiq qurumlarla əlaqə saxlamaq, təcrübə mübadilələrinin aparılması üçün şərait yaratmaq…
Nöqtəli vergülün ikinci funksiyası birincidən o qədər də fərqlənmir.
Tire işarəsi cümlədə ya hər hansı sözə əlavə izah verilərkən, ya da həmcins üzvlər “ümumiləşdirilərkən” işlənir; məsələn:
1. Bakı - qədim olduğu qədər də müasir bu şəhər, etiraf edim ki, məni öz gözəlliyi ilə valeh elədi.
2. Göz işlədikcə uzanan intəhasız çöllər, yalnız ayda-ildə bir dəfə yağış görən susuz torpaq, seyrək kol-kos - ətrafdakı hər şey darıxdırıcı, çox darıxdırıcı idi.
Vasitəsiz nitqdə iki nöqtə ilə tire birlikdə işlənir; məsələn:
Ayxan soruşdu:
- Ata, dünyanın ən gözəl ölkəsi haradır?
Atası bildi ki, oğlu məktəbdə yenə nə isə xoşuna gələn bir şey öyrənib. Özünü bilməməzliyə vurdu:
- Yox, haradır?
Ayxan təəccüblə:
- Necə bilmirsən? - dedi. - Hər kəsin öz vətəni.
Əlbəttə, yazı nə qədər mükəmməl olsa da, şifahi nitqin rəngarəng intonasiya çalarlarını sonacan əks etdirmək gücündə deyil. Ona görə də durğu işarələrindən bəzən üslubi məqsədlərlə də istifadə olunması tamamilə təbiidir. Məsələn, Mehman dolmuş gözləri ilə otağa göz gəzdirib arxasına baxmadan səssiz- səmirsiz bayıra çıxanda Dilarə bütün varlığı ilə hiss elədi ki, bu, onun son (!) səfəridir, ancaq bir söz demədi cümləsində “son” sözü qarşısında qoyulmuş nida işarəsi həmin sözün emosional təsirini gücləndirmək üçündür.
Bir neçə durğu işarəsindən eyni zamanda istifadə, adətən, üslubi səciyyə daşıyır. Məsələn, üç nöqtə, sual və nida, sual və nöqtələr, nida və nöqtələr və s.; məsələn:
1) Qatar hərəkətə gəldi... Onun ürəyi daha sürətlə döyünməyə başladı... Nə edəcəyini bilmədi...
2) Sən son sözünü deyəcəksən, ya yox?!
3) Gedirsən, ya getmirsən?..
4) Aha!.. Aha!.. Deməli, belə?!. və s.
Azərbaycan yazı mədəniyyəti son on illərdə xeyli inkişaf edib zənginləşsə də, çox təəssüf ki, durğu işarələrinin işlədilməsi üzərində elmi-akademik nəzarət yox dərəcəsindədir. Və bu sahədə son peşəkar, nüfuzlu “təlimat”ın nəşrindən qırx ildən artıq bir zamanın keçməsi də göstərir ki, yazıda durğu işarələri məsələsi mətbu inersiyanın ümidinə buraxılmışdır. Halbuki nəinki mövcud vəziyyəti təhlil etməyə, eləcə də yeni - daha mukəmməl “yol xəritəsi” hazırlamağa çoxdandır ki ciddi ehtiyac duyulur.

Nizami CƏFƏROV, 
akademik

Azərbaycan dili tükənməyən bir möcüzədir

ee6a30b6bbe2cb9314fefe9ec5b8a15d1519279624.jpg


 Buludxan Xəlilov,

Dil Komissiyasının üzvü,

filologiya üzrə elmlər doktoru, professor

Azərbaycan dilində hər kəlməni, sözü sevmək, onun mənasını və mənalarını duymaq, hətta mövcud olma tarixinə baş vurmaq kəlmələrə, sözlərə olan sevgidir. Kəlmələrə, sözlərə olan sevgi bütövlükdə doğma ana dilinə – Azərbaycan  dilinə olan sevgidir. Dünyada hər bir şeyin tarixi vardır: yaranma, mövcudolma, lap elə məhv olub sıradan çıxma tarixi. Bu mənada kəlmələrin, sözlərin də tarixi vardır. Onlar ata-babalarımız, ana-nənələrimiz tərəfindən istifadə olunub, sevgi dolu hisslərlə qorunub, bugünkü günümüzə gəlib çatıb, millətin gələcək nəsillərə çatdıracaq ən böyük dəyərinə və mirasına çevrilibdir. Odur ki, sözləri, kəlmələri və onların mənsub olduğu dili sevmək vacibdir. Bu sevginin ocağını ulularımız söz yarandığı gündən çatıblar, qalayıblar. Həmin oçağın istisi nəsillərin əlaqəsini, insanların münasibətini tənzimləyib, tükənməyən bir möcüzəyə çevrilibdir.

Dil – Azərbaycan dili tükənməyən bir möcüzədir. Bu möcüzə hər an, hər saat, hər gün bizimlədir. O bizim hər birimizin köməyinə çatır, hər birimizin xidmətindədir. Heç kəs ondan doymur, bezmir, əksinə hər dəfə ondan istifadə etməklə yenilənir, təzələnir, əhval-ruhiyyəsi dəyişir, həyat eşqi artır, inam və ümidi güclənir. Bunların hamısını dil, daha doğrusu, dilin möcüzəsi yaradır. İnsan ömrü boyu danışdığı doğma ana dilindən – Azərbaycan dilindən öyrənməli olur, ancaq hər şeyi öyrənib qurtara bilmir. İnsan ömrü boyu doğma ana dilindən – Azərbaycan dilindən, bu dildəki sözlərdən, kəlmələrdən saysız-hesabsız dərəcədə istifadə edir, ancaq həmin sözlər, kəlmələr onu yormur. İnsan yaşamaqdan doymadığı kimi, doğma ana dilində – Azərbaycan dilində danışmaqdan, yazmaqdan da doymur. Məhz möcüzə budur. Buna doğma ana dilinin – Azərbaycan dilinin möcüzəsi demək olar. Dünyadakı heç bir möcüzə ilə bunu müqayisə etmək olmaz. Digər möcüzələr zamanın, dövrün çərçivəsindən çıxdıqda öz möcüzəliliyini itirir. Ancaq dilin möcüzəsi elə bir möcüzədir ki, o bütün dövrlərə və zamanlara aiddir. O bütün dövrlərin və zamanların möcüzəsidir. Allahın yaratdığı insanın özü möcüzə olsa da, o, dünyanın əşrəfi olsa da, yaşamaq, yaratmaq, əlaqə qurmaq üçün dil adlı möcüzəyə borcludur. Ona görə də insan dil adlı möcüzəni sevməlidir. İnsan keçmişinə hörmət edirsə və gələcəyini istəyirsə, dil adlı möcüzəni sevməlidir. Dilə olan sevgi deyəndə türk ədəbiyyat tarixçisi, böyük düşüncə adamı  Nihad Sami Banarlının “Türk dilini seviniz! Çünki türklərin ən azı keçmişləri qədər böyük gələcəyi olacaqdır” fikri yada düşür. Bu fikirdən qaynaqlanaraq biz də bu həqiqəti söyləyirik: Azərbaycan dilini sevin! Ona görə ki, azərbaycanlıların ən azı keçmişləri qədər böyük gələcəyi olacaqdır.


Dilin möcüzəli tərəflərindən biri onun dövlətin atributlarından biri kimi işlənməsidir. Azərbaycan dili öz möcüzəsini ilk növbədə dövlət dili kimi yaşatmasında tapıbdır. Azərbaycan dövləti həm də ona görə qüdrətlidir ki, onun dövlət dili Azərbaycan dilidir. Azərbaycan dilinin tarixinin qədimliyi öz yerində, bu dil vasitəsilə zəngin ədəbiyyat, mədəniyyət formalaşıbdır. Heç zaman ölməyən ədəbiyyat, mədəniyyət öz təqdimatını, təsdiqini Azərbaycan dili vasitəsilə tapıbdır. Ədəbiyyatımız, mədəniyyətimiz isə dünyaya açılan və açılacaq qapıların açarıdır. Bir sözlə, həm də o dövlət güclüdür ki, onun dövlət dilində zəngin ədəbiyyatı, mədəniyyəti vardır. Ən qüvvətli dövlət hansıdır? sualı meydana çıxarsa, burada ən dürüst cavablardan biri belə ola bilər: Ədəbiyyatı, mədəniyyəti güclü olan dövlət güclüdür. Elə buradaca Türkiyənin Tənzimat dövründə Xarici İşlər Naziri Keçecizadə Fuad Paşanın Avropa diplomatlarının toplantısındakı verilən bir suala cavabını xatırlamaq yerinə düşər. Hadisə Rusiya çarı Nikolayın və Türkiyə sultanı Sultan Əzizin dövrünə təsadüf edir. Avropa diplomatlarının toplantısında ortaya belə bir sual atılır: Zamanımızın ən qüvvətli dövləti hansıdır? Bu suala Türkiyənin Xarici İşlər Naziri Keçecizadə Fuad Paşa tərəddüd etmədən belə cavab verir: “Osmanlı İmperatorluğu!..” Bu vaxt ondan soruşurlar: “Necə olur?!..” O cavab verir ki, siz xaricdən, biz daxildən var qüvvəmizlə yıxmağa çalışdığımız halda, o hələ də ayaqda durur. Belə hesab olunur ki, Fuad Paşa çox usta və zərif bir diplomat olduğu üçün “Dövləti biz içəridən yıxırıq!” demişdir. Yəni o, “Dövləti biz içəridən yıxırıq!” cümləsi ilə fikrini açıq şəkildə bəyan etməmişdir. Əslində o, usta və zərif diplomat olaraq belə demək istəmişdir: “Siz həm xaricdən, həm də daxildən yıxırsınız!” Bu məqamı xatırlamaqda məqsədimiz ondan ibarətdir ki, tarixboyu Azərbaycanı xaricdən və daxildən yıxmaq istəyənlər az olmayıbdır. Ancaq onların niyyətləri baş tutmayıbdır. Bu niyyətlərin baş tutmaması səbəblərindən biri də onların zəngin Azərbaycan ədəbiyyatı və mədəniyyəti ilə qarşılaşmalarından ibarət olub. Bu qarşılaşma zamanı Azərbaycan ədəbiyyatının, mədəniyyətinin pis niyyətlərə qarşı müqaviməti bizə uğur və müvəffəqiyyət gətiribdir. Bizə bu uğuru və müvəffəqiyyəti qazandıran ədəbiyyatımız, mədəniyyətimiz Azərbaycan dilinin möcuzəsi ilə formalaşmış ədəbiyyatımız və mədəniyyətimizdir.

Torpağa, yurda, millətə sevgi ilk növbədə Azərbaycan dilinin özündədir və bu dilin özündən qaynaqlanır. Bu dil Azərbaycanda yaşayan etnik qrupları da – ləzgiləri, talışları, tatları, kürdləri və digərlərini də vətənə, yurda, millətə sevgi üzərində tərbiyə edir və edəcəkdir.


Azərbaycanda yaşayan etnik qrupların hər biri anlayıbdır ki, onların hər birinin vətəni Azərbaycandır. Onlar anlayıblar ki, bizim bütün uğurlarımız da, uğursuzluqlarımız da hər birimizə aiddir, hər birimizin qazancımızdır. Bax bu anlamın yaranmasında Azərbaycan dili ünsiyyət dili olmaqla çox önəmli rol oynayıb və həmişə də önəmli rolunu oynayacaqdır. Bax budur Azərbaycan dilinin möcüzəsi. Bu dilin möcüzəsi Azərbaycanda yaşayan bütün etnik qrupları bir amal, bir məqsəd, bir məram ətrafında birləşdirir.


Müstəqil Azərbaycan Dövləti yarandıqdan sonra Azərbaycanda yaşayan etnik qrupları qızışdıran, onları azad, müstəqil olmağa çağıran qüvvələr azmı oldu? Onları çaşdırmaq istəyən, onlara xaricdən və daxildən dəstək olmaq istəyən qüvvələr azmı oldu? Ancaq Azərbaycanda yaşayan etnik qruplar anladılar ki, bu vətən həm də onlarındır. Onlar anladılar ki, bu vətən həm də bütün problemləri ilə onlara arxalanır. Anladılar ki, bu vətəndə pis niyyətli xarici və daxili qüvvələrin yaratdıqları problemlər onları da əsir-yesir edəcəkdir. Ona görə də onlar azadlıq, müstəqillik deyəndə bunu Azərbaycan adlı vətəndə axtardılar, Azərbaycan adlı vətəndə tapdılar. Və burada yenə də Azərbaycan dilinin möcüzəsi böyük rol oynadı. Etnik qruplar Azərbaycan dilindən ünsiyyət dili kimi istifadə etdilər, onlar bu dil vasitəsilə birliyə cəlb olundular, bu dil vasitəsilə Azərbaycan adlı vətəndə bu vətənin problemləri ətrafında birləşdilər. Azərbaycan dili öz möcüzəsi ilə ideoloji işini görə bildi. Bu da çox uğurlu bir nəticə verdi. Bu gün Azərbaycan dili Azərbaycanda yaşayan bütün etnik qrupları birləşdirən bir möcüzədir. Biz Azərbaycandakı monolit birliyə görə həm də Azərbaycan dilinə və onun möcüzəsinə borcluyuq. Deməli, Azərbaycan dilinin möcüzəsi pis niyyətli xarici, daxili qüvvələrin ayaq açmasına, ziyanlı iş görməsinə heç zaman imkan verməmiş və verməyəcəkdir.


Dilin ən böyük möcüzələrindən biri onun millətin hər bir fərdi arasında birlik yaratması, fərdləri bir-birinə bağlamasıdır. Dünyada elə bir güc yoxdur ki, o, dil qədər insanları bir-birinə bağlasın. Məhz dil vasitəsilə insanlar bir-birini anlayır, sevir, bir-birinə bağlanır və bir-birinə yardımçı olur. Ən böyük orduları da ordu şəklinə gətirən vasitələrdən biri dildir. Ən böyük zəfərləri də zəfər halına salan vasitələrdən biri dildir. Ona görə də ordunun güclü olması, zəfərlərin sayının çox olması üçün dilin imkanlarından düzgün istifadə etməklə yanaşı, onun imkanlarının genişlənməsinə də bir borc kimi yanaşmaq lazımdır. Dilin imkanlarından düzgün istifadə kütləni inandırmaq, uğurun və zəfərin təməlini qoymaq deməkdir. Odur ki, Oğuz xanın “Bu dənizlər, bu irmaqlar bizə yetməz! Daha dəniz, daha irmaq istəyirik! Yurdumuzu elə böyüdəyin ki, göy qübbəsi ona çadır, günəş də bayraq olsun!” fikrini dilə də şamil etmək olar. Belə ki, dilin mövcud imkanlarına qane olmadan onun yeni-yeni imkanlarını yaratmaq üçün əlimizdən gələni əsirgəməməliyik. Bunun üçün ilk növbədə sözlərə, kəlmələrə can verməyi bacarmalıyıq. Adi daşa usta, mərmərə heykəltəraş can verdiyi kimi, sözlərə və kəlmələrə də ondan istifadə edən hər bir kəs, o cümlədən şairlər, yazıçılar, söz adamları həyat verməyi bacarmalıdırlar. Hər bir kəs sözləri və kəlmələri hamının zövqünü oxşayacaq şəkildə işlətməyi özlərinə müqəddəs bir borc hesab etməlidir.


Sözlər və kəlmələr birdən-birə bu məzmunda, bu formada, bu mənada yaranmamışdır. Onlara uzun zaman ərzində insanlar ruh, can vermişlər. Buna sözləri, kəlmələri işlətməklə nail olmuşlar. Sözlər, kəlmələr işlənə-işlənə cilalanmış, hamarlanmış və bir sənət abidəsinə çevrilərək dövrümüzə gəlib çıxmışdır. Təbii ki, sözlərin, kəlmələrin abidələşməsində ən böyük memar şairlər, yazıçılar olmuşdur. Onlar sözlərin, kəlmələrin heykəlini yaratmışlar desək, yanılmarıq. Həm də onlar sözlərə, kəlmələrə elə düzgün, yerində və məqamında nəfəs, ruh, can vermişlər ki, bununla dilin özünü heç bir şeylə müqayisəyə gəlməyən sənətə çevirmişlər. Bu mənada dil bir möcüzə olmaqla sənətdir, daha doğrusu, sənət əsəridir. Ancaq dilin müqayisəyə gəlməyən və müqayisə olunmayan sənət əsəri olduğunu dildən istifadə edənlərin – yazanların, danışanların hamısı başa düşürmü? Hər bir kəs öz istək və arzusunu dilin imkanları əsasında reallaşdıra bilsə də, dilin imkanlarına söykənmədən nə etmək olar? sualı barədə çox az-az hallarda düşünür.


Ancaq şairlər və yazıçılar sözə ruh, can, qan verməyə daha çox müvəffəq olurlar. Onlar adi bir sözü, kəlməni, ifadəni elə hərəkətə gətirir, yerində və məqamında işlədirlər ki, nəinki həmin sözün, həm də onun ətrafında fikrin, ideyanın birləşməsinə nail olurlar. Nəticədə fikir, ideya, sözlər, ifadələr və kəlmələr əsasında daha tez qarşı tərəfə, oxucuya, dinləyiciyə çatdırılır. Məsələn, Azərbaycanın Xalq şairi Nəriman Həsənzadə fars mənşəli nərdivan sözünü hər bir azərbaycanlı oxucuya elə doğmalaşdırıbdır ki, onun “Nərdivan” şeirini oxuyanda nərdivan sözünün də bu sözün ətrafında şairin hissinin, duyğusunun, ürək çırpıntılarının da vurğunu olursan. Hiss edirsən ki, Xalq şairi Nəriman Həsənzadə nərdivan sözünü öz fikrini, hissini, duyğusunu oxucuya çatdırmaq məqsədilə çox dürüst, düzgün, gözəl seçmiş və işlətmişdir. Sözə ruh, dirilik, can və qan vermək budur. Şeirə diqqət yetirək: 

Bu dünya nərdivandı,

Qalxanda mehribandı,

Enəndə nə yamandı...

Görüşdük pillələrdə,

Yolun yarısında biz.

O qalxırdı bu dəmdə,

Mən enirdim xəbərsiz.

Onu arzularına

Qaldırırdı nərdivan,

Məni xatirələrə

Endirirdi

Bu zaman.

Birimiz günçıxana,

Birimiz günbatana...

Qalxa bilməzdim daha,

Nə o güc, nə o taqət.

O da enə bilməzdi,

Haqlı, haqsız vermişdi,

Öz hökmünü təbiət,

Gərək ya düşməyəydi

Bu görüş heç araya.

Ya o əvvəl gələydi,

Ya mən sonra dünyaya...


Sözlər nərdivan pilləkənləri kimidir. Nərdivan pilləkənlərinin sayı nə qədər çox olarsa, bir o qədər yuxarıya, ucalara qalxmaq olar. Bu mənada dildə sözlər nə qədər çox olarsa, bir o qədər fikri hərtərəfli ifadə etmək, qarşı tərəfə çatdırmaq və dilin zənginliyini üzə çıxarmaq olar. Odur ki, söz adlı nərdivanın hər bir pilləkənindən yerində, məqamında istifadə etmək lazımdır. Azərbaycan dilində söz adlı nərdivanın pilləkənləri, yəni sözləri azərbaycanlılaşmışdır. Ərəb, fars, monqol və s. dillərdən keçmiş sözlər söz adlı nərdivanda, onun pilləkənlərində hər birimizin başa düşdüyümüz Azərbaycan sözlərinə çevrilmişdir. O kəslərin nitqi hamının xoşuna gəlir ki, onlar söz adlı nərdivandan, onun pilləkənlərindən düzgün istifadə edirlər. Nərdivan ucalmağa, yüksəlməyə xidmət etdiyi kimi, söz adlı nərdivan da ondan düzgün istifadə edənlərin ucalmasına, yüksəlməsinə xidmət edir. Fars dilindən alınmış nərdivan sözünün ərəb dilində adı “mirac”dır. Nihad Sami Banarlı yazır: “... bu kəlmə məsəlmançılıqdan sonra daha çox “Həzrəti Məhəmmədin Tanrıya yüksəlişi” mənasında işlənilmiş, bu mənada müqəddəsləşmiş, belə məşhur olmuşdur. Mirac və nərdivan yaxınlığının çox gözəl bir nöqtəsi isə (xatirimdə qaldığına görə) Keçecizade Fuad Paşaya istiqamətlənən bir sözdür: Hərçənd bir diplomatlar məclisində qatı bir xristian diplomatı Paşadan sormuş:

–       Sizin peyğəmbərinizin Allaha yüksəldiyi doğrudurmu?

–       Bəli, yüksəldiyi yerdir.

–       Bəs hansı nərdivanla?

–     Çox sadə yüksəlmişdir, sizin peyğəmbəriniz Həzrəti İsanın göyə çıxarkən istifadə etdiyi nərdivanla”. Bu mənada söz adlı nərdivanla daha müqəddəs mərtəbələrə ucalmaq, yüksəlmək mümkündür. Modern.az

GDU-da vəziyyət yenidən qarışdı - Universitetdə Əliqulu Quliyev SİNDİROMU narazılıqlara səbəb olub - ŞİKAYƏT

1518444406_16638.jpg


 Bu gün ölkənin təhsil sistemində çalışan bəzi məmurlar sadəcə dövlətimizin təhsil strategiyasının ziddinə gedə bilmədikləri üçün üzdə bu islahatları dəstəkləyir, əslində isə onları iflasa uğratmaq üçün var qüvvələri ilə çalışırlar. Bəs görəsən, hansı səbəbdən bu mütərəqqi proseslərin həyata keçirilməsinə görə məsul olan vəzifələrə, bəzən onları əngəlləyəcək insanlar təyin olunurlar? Belələrinin əməlləri açıq-aşkar islahatların əleyhinə yönəldiyi halda, onları heç kəs cəzalandırmır. Belələrindən biri də Gəncə Dövlət Universitetinin rektoru Yusif Yusibovun "korşalmış baltası" sayılan Əliqulu Quliyevdir. Əliqulu Quliyev GDU-da təhsilimizin, millətimizin qəsdinə duran baltadır. Universitetdə hamı onun Sankt-Peterburq şəhərində yaşayan qızının ərinin erməni olduğunu bilir. Təhsil Nazirliyinin nəzərlərindən iraq, yazıq təhsilimiz gör kimlərin əlində boynubükük qalıb, bildirən şikayətçilər redaksiyaya müraciət ünvanlayıb. Azerinews.org həmin müraciəti olduğu kimi təqdim edir:

"Rektor Ə. Quliyevi Etika komissiyasının və Tədrisə nəzarət komissiyasının sədri təyin etmiş və professor olmaya-olmaya GDU-nun fəxri professoru adini vermişdir. Halbuki elmi adlar Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyası tərəfindən verilir. Əslində bu elm oğrusu rəhmətə getmiş Aga müəllimin elmi əlyazmalarını ogurlayıb öz adına kitab kimi ( “Riyazi məntiq və alqoritmlər nəzəriyyəsi”, “Bul cəbri və alqoritmlər nəzəriyyəsi”) nəşr etdirmişdir. Universitetdə açıq dərslər zamanı bu adamın ixtisası olmasa belə dərsin gedişində pedaqoji etikaya zidd olaraq tələbənin yanında müəllimə irad tutub,onun dediklərinə "düzəliş" edir,hətta bəzi hallarda markeri əlinə götürüb istehza ilə müəllimin əvəzinə dərs də keçir,dillənən müəllimləri isə açıq dərsinə qiymət yazmayacağı ilə hədələyir.

GDU-da vəziyyət yenidən qarışdı - Universitetdə Əliqulu Quliyev SİNDİROMU narazılıqlara səbəb olub - ŞİKAYƏT

Ə.Quliyev hələ dekan işlədiyi vaxtda öz fakültəsinin işçisi Nazlı adlı xanımla (o, hazırda fakültədə operator işləyir) öz kabinetində biabırçı eşq səhnəsı yaşayarkən binanın komendantı tərəfindən yaxalamışdılar. Bunu universitetin 2-ci korpusunda hamı bilir. 1987-1988-ci illərdə o, riyaziyyat fakültəsinin tələbə həmkarlar təşkilatının sədri olan Şəhla adlı tələbə qızı zorlamışdı. Verdiyi rüşvətin hesabına canını qurtardı, həmin qız isə hal-hazırda Gəncədəki mötəbər şəxslərdən birinin həyat yoldaşıdır. Amma indi bu adam bu gözəl kollektivə etika öyrədir. Görünür, nahaq yerə deməyiblər: “Müsibət oluruq biz, səhv düşəndə GDU-dakı yerlərimiz”. 

Hələ bir müddət bundan əvvəl bu adam koridorlarda hamiya fəxrlə yalandan deyirdi: "getdim Bakiya universitetdən yazan saytlarin ağzına p..... qoydum. Mətbuat şurasına verib 4 saytı bağlatdım". Bu adamın etikası, tərbiyəsi dediyi bu sozlərdən görünür ki, hansı səviyyənin sahibidir. Bildirək ki, bu adam hələ cavan vaxtı GDU-da muəllim işləyəndə pambıq yıgımı zamanı daha bir tələbəsini də zorlamışdı. Əliqulu Quliyevin toy günü qarabəxt eylədiyi bəyin ad-familiyasını da Sizə yazırıq. Bu bəy, Gəncə şəhər sakini Əhmədov Nadir Ramazan oğludur. Gəlinin adını isə etik səbəblərə görə yazmırıq,onu universitetdə hamı tanıyır.Toy gecəsi gəlinin başını qırxıb döyə-döyə atası evinə qaytardılar. O vaxt ekspertiza ilə və qızın ifadəsi ilə bunun öz müəllimi Əliqulu tərəfindən edildiyi tam sübut olundu. Qız riyaziyyat fakültəsinin tələbəsi idi və 1980-ci illərin pulu ilə 70.000 manat pulla Ə.Quliyev canını zorla qurtardı. Hələ 1964-cü ildə Yevlax rayonunun Xaldan kəndində orta məktəbdə müəllim işləyəndə də öz şagirdini zorlama və xuliqanlıq üstündə həbs olunmuş və bir neçə il həbsdə yatmışdı. Amma hansısa naməlum sehrli əlin sayəsində həbsdən çıxıb yenidən pedaqoq oldu və həmin Ə.Quliyev indi GDU-da ETİKA KOMİSSİYASİNA SƏDRLİK EDİR. Bu adamı hamı taniyir və universitetin adına ləkə gətirir. 5-6 il bundan qabaq öz işçisı ilə öz kabinetində intim münasibətdə olan, tələbələrini zorlayan bir qadın düşkünü olan manyak ziyalı kollektivinə necə etika öyrədə bilər?! 

Bir necə il bundan əvvəlin söhbətidir. Əliqulu müəllim dekan seçilmək istəyirdi. Namizədlər isə İqtisad Universitetinin Zaqatala filialıinin indiki direktoru Orucəli Rzayev və Əliqulu Quliyev idi.Gəncə Dövlət Dram Teatrında kecirilən tədbir zamani Əliqulu müəllimin gətirdiyi keçmiş məhbəs yoldaşları - "vor zakonlar" orada tədbirdə iştirak edən keçmiş rektor Məmmədov Elman İdris oglunu hədələyərək dedilər ki, Əliqulu dekan seçılməlidir. Deyilənə görə, Elman müəllim də qorxusundan onu dekan seçdirib. 

Hələ bir dəfə Əliqulu riyaziyyat kafedrasının müdiri Nadir Novruzovu universitetdə başindan ölümcül olaraq beşbarmaqla vurmuşdu. GDU-da işləyən yaşlı və orta yaşlı nəsil hamısı bunu bilir. Nadir müəllim bir müddət xəstəxanada yatdı. Bir dəfə də GDU-nun kecmiş rektoru, professor Həsənbala Sadıqovu gedib kabinetində vurmaq, döymək istəmişdi. Bunun xuliqanlığının qarşısını alan yoxdur. Bu vərəm xəstəsidir, bunu əsas tutaraq keçmiş rektor H.Sadıqov onu universitetdən qovmuşdu, lakin sehrli əllər onu yenidən işə bərpa etdib. GDU-da hamı onu da bilir ki, 1993-1995-ci illər arası onun həyət evi yananda evin damında külli-miqdarda silah- sursat tapılmışdı. Çünki, bu pedaqoq o vaxt Surət Hüseynovun,Nicat cəmiyyətinin qoçu dəstələri ilə sıx bağlı idi. Sonradan ört-basdır edilmiş həmin silah-sursat məsələsini hüquq mühafizə orqanları araşdırsalar, daha yaxşı olar. 

Universitetdə görkəmli alimlərin, adlı-sanlı müəllimlərin yubileyini kecirməyə xəsislik edən Yusif Yusibov həmin Ə.Quliyevə bir neçə il bundan qabaq 75 illiklə bağlı yubiley keçirdi. Yubiley iclasında elə sözlər danışdılar ki,biz bir çox mətləblərdən xəbərsiz olduğumuzu gördük. Sən demə, "Azərbaycanda riyaziyyat elminin əsasını qondarma professor, dosent Əliqıllı Quliyev qoyubmuş".
Universitetdə hamıya məlumdur ki, Ə.Quliyev universitetdəki vəziyyətlə bağlı Gəncə şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı Elmar Vəliyevə donos verir və vaxtilə keçmiş rektor Elman Məmmədovun da quyusunu bu danoslarla qazdı.Rektor Yusif Yusibov da bu səbəbdən Əliqulu müəllimdən ehtiyat edir və onun nazı ilə oynayır.Görünür dosent Ə.Quliyevin yuxarıda sadaladığımız xidmətlərini qiymətləndirmək bu qorxu hissinin təsirindəndir.Təhsil nazirliyi isə bütün bu məsələlərdən xəbərdar olsa belə hələlik susur...

Bu adam qoca yaşında da pis əməllərindən əl çəkmir.Çünki,pislik onun xislətindədir,qanındadır.Ə.Quliyev bu yaxınlarda da işlədiyi kafedrada keçirilməli olan yeni kafedra müdiri seçkisi prosesini pozdu.Hər işdə "mənəmlik" iddiası olan Əliqulu müəllim bu prosesdə də açıqcasına deyib ki,yeni seçiləcək kafedra müdiri mənim namizədim olmalıdır. Mən "dobro" verməsəm, heç kim bu vəzifəyə seçilə bilməz.Bu sözlərdən sonra kafedra əməkdaşları arasında ikitirəlik yarandı.Nəticədə seçki prosesi baş tutmadı. Görəsən bu vaxtı keçmiş "otxod" müəllim kimə arxayın olub belə agayanalıq edir.Fakültədə Əliqulu müəllim haqqında hamının yeganə bir fikri var. Əliqulu müəllim "pislik və araqarışdırmaq simvolu"dur.

Bu yaxınlarda rəhmətə getmiş ,keçmiş kafedra müdiri olmuş Bəhramgur Mustafayev xəstəxanada can verərkən yaxın adamına deyib ki,məni Əliqulu Quliyev və Mayıl Mustafayev çərlədib öldürdülər.Bu barədə Gəncə şəhər Polis İdarəsində cinayət işi açıldı və təhqiqat gedir.
Təhsil Nazirliyində şöbə müdiri olan İlham Mustafayev vəzifədən çıxdıqdan sonra Bəhramgur müəllimə bu iki qoca müəllimlər daim təzyiq edərək,onu dəfələrlə təhqir ediblər,onun barəsində insanlığa sığmayan şər və böhtanlar atıblar.Nəticədə isə Bəhramgur müəllim üçün universitetə təcili yardım maşını çağırıldı və o, xəstəxanada rəhmətə getdi.Belə insanların böyük bir universitet kollektivində işləməyi təhlükəlidir. Çünki,Əliqulu Quliyev və Mayıl Mustafayev Bəhramgur müəllimdən sonra onların diqtəsi ilə oturub durmayan növbəti qurbanlıq axtarırlar.

Son günlərdə Səhiyyə Naziri O.Şirəliyev ölkəmizdə ağ ciyər vərəmi xəstəliyinin artdığından narahatlığını bildirmişdir.Bu xəstəliyə el arasında "çuxotka" deyilir.Bu yaxınlarda isə Respublika Ağ Ciyər Xəstəlikləri Elmi-Tədqiqat İnstitutunun direktoru Həqiqət Qədirova və Mərkəzi Vərəm Dispanserinin baş həkimi Yavər Şıxəliyev belə xəstələrin tədris müəssisələrində işləməsinin qeyri-qanuni olduğunu bildirərək,onları iş yerlərindən kənarlaşdırmağın vacib olduğiunu bildirmişdi.
Əliqulu Quliyev uzun müddətdir ki, "çuxotka" xəstəliyindən əzab çəkir.Belə bir insanın universitetdə 50-80 tələbənin qarşısında mühazirə oxumağı nə dərəcədə doğrudur...?"

Azerinews.org-a müraciət edən kafedra müəllimləri "Vay riyaziyyat fakültəsinin tələbələrinin halına...Onların gənc yaşlarında hava ilə yayılan bu xəstəliyə tutulma riski çox böyükdür... Biz bu şəxslə bir kafedrada işləmək belə istəmirik,dəfələrlə rəhbərliyə də demişik.Bu adam hamının əsəblərini tarıma çəkib.Rektor isə sanki bu böyük narazılıqları görmür..." deyə bildiriblər.
Qarşı tərəfidə dinləməyə hazırıq

http://bakunews.az

"Bəlkə elə buna görə Rafiq müəllim “akademik” adını istəmir" - Orijinal təbrik...

155433.jpg


 Bu gün görkəmli Azərbaycan alimi Rafiq Əliyevin 76 yaşı tamam olur.

Rafiq müəllim Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvüdür. Xarici ölkələrdə bizim alimləri Akademiyada verilən adlarla çağırmırlar. Ölkə daxilində bu adlar dəbdədir. Və bu adlar uğrunda gedən amansız mübarizənin şahidi olmuşuq. Bəlkə elə buna görə Rafiq müəllim “akademik” adını istəmir. O, 1989-cu ildə AMEA-nın müxbir üzvü seçilib. Ondan sonra onlarla seçkilər keçirilib, lakin Rafiq müəllim” akademik” olmayıb. Məncə bu daha yaxşı, biz elə indi də onu ürəkdən professor Rafiq Əliyev deyə çağırırıq. Ancaq oxucular üçün bir müqayisənin maraqlı olacağını düşünüb diqqətə çatdırmağı qərara aldım. Rafiq Əliyev AMEA-nın müxbir üzvüdür, Fizika İnstitutunun direktoru Nazim Məmmədov isə akademikdir.

Akademiyanın müxbir üzvü Rafiq Əliyev:
 
Çapdan çıxmış elmi əsərlərinin sayı-355
 
Xaricdə çıxmış elmi əsərlərinin sayı -310
 
Beynəlxalq bazalarda refaratlaşdırılan və indeksləşdirilən jurnallarda çap olunan məqalələrin sayı- 92
 
Müəlliflik şəhadətnamələrinin və patentlərin sayı -15
 
Kadr hazırlığı:
 
Fəlsəfə doktorlarının sayı -141
 
Elmlər doktorlarının sayı -32
 
Akademik Nazim Məmmədov
 
Çapdan çıxmış elmi əsərlərinin sayı -279 (159 məqalə, 120 tezis)
 
Xaricdə çıxmış elmi əsərlərinin sayı -220
 
Beynəlxalq bazalarda refaratlaşdırılan və indeksləşdirilən jurnallarda çap olunan məqalələrin sayı -yoxdur
 
Müəlliflik şəhadətnamələrinin və patentlərin sayı- 4
 
Kadr hazırlığı:
 
Fəlsəfə doktorlarının sayı -2
 
Elmlər doktorlarının sayı -1
 
Belə işləri Azərbaycan reallığı kimi qələmə verib, üstündən sükutla keçirik. Ancaq hər şeyi qoyaq qırağa. Təkcə hazırladığı kadrlara görə professor Rafiq Əliyevə sonsuz təşəkkürlər düşür. Belə ləyaqətli işlərə görə bu kişiyə ürəkdən PROFESSOR deyirik. Hər dəfə dedikcə əlbəttə kı, bu elmi adın klassik mənasını, tutumunu anlayırıq.
 
PROFESSOR Rafiq Əliyevi ad günü münasibətilə səmimi qəlbdən təbrik edir, ona uzun ömür, can sağlığı arzulayıram.
 
Etibar Əliyev, təhsil eksperti, fəlsəfə doktoru
 
Redaksiyadan: AMEA-nın saytında Rafiq Əliyevin bu günki doğum günü ilə bağlı hər hansı bir qeydin və ya təbrikin olması ilə maraqlandıq. Gözlənildiyi kimi heç nə tapmadıq....
Moderator.az

25 -dən səhifə 30

Əlaqəli xəbərlər