Abid Tahirli: "Əlinə qələm aldığı, sözə könül verdiyi gündən Məzahir Süleymanzadə imzası həmişə seçilib"

_AZpressAZ_mezahir_suleymanzade_7.jpg


 Ötən əsrin 70-80-ci illərində bizim jurnalistika fakültəsində təhsil alan bütün tələbələrin hamısı sanki eyni kursda oxuyurdu. Bir də görürdün ki, I kursa yenicə qəbul olunmuş İlqar Həsənov 2-ci, 3-cü, 4-cü, hətta 5-ci kursun tələbələri ilə elə danışıb-gülür, elə mübahisə edir ki, elə bil yüz ilin tanışlarıdır. Müxtəlif kurslarda oxuyan tələbələr arasındakı fərq, xüsusi ilə tənəffüslər zamanı hiss olunmurdu. Auditoriyalardan geniş və işıqlı dəhlizə atılan tələbələr bir andaca öz düşüncə və maraq dairələrinə uyğun qruplar formalaşdırır və müzakirələrə, mübahisələrə, diskussiyalara başlayırdılar. Ağız deyəni qulaq eşitmirdi. Mövzudan korluq çəkmirdik: kimi həvəslə, ehtirasla bəlkə də, dərsdə son nöqtəsini qoyduğu şeirini oxuyur, kimi qəzetdə yenicə dərc olunmuş məqaləsindən danışır, kimi son günlərdə ədəbi mühitdə əks-səda doğuran hekayə, povest, yaxud roman haqqında fikirlərini bölüşür, kimi çayxanada, kinoda, yaxud baş çəkdiyi redaksiyada vaqe olan maraqlı əhvalatı nəql edir, kimi də məhəbbət, yaxud ona bənzər macəralarından söz açırdı. Düşünürəm ki, jurnalistika fakültəsinin tələbələri arasındakı isti ünsiyyətin, mehriban münasibətin formalaşması bir tərəfdən onların öz təbiətindən, xarakterindən, yaradıcılığa meyl-məhəbbətindən qaynaqlanırdısa, digər tərəfdən də fakültədəki mövcud mühit bu əlaqələrə zəmin yaradırdı.
Dəhlizin divar qəzeti vurulan qisminin daimi sakinləri də vardı. Onlardan biri, bəlkə də birincisi, səhv etmirəmsə, bizdən bir kurs yuxarı oxuyan «Gənc jurnalist» adlı divar qəzetinin redaktoru Məzahir Süleymanzadə səliqəli geyimi, sakit, təmkinli davranışı, səbirli, məntiqli nitqi ilə diqqəti çəkirdi. M.Süleymanzadə nəinki fakültənin, bütün Universitetin ictimai həyatında fəallıq göstərir, müxtəlif mədəni-kütləvi tədbirlərin təşkilində yaxından iştirak edirdi. Bir sözlə, Məzahir Süleymanzadə hələ tələbə ikən istedadı və zəhməti sayəsində özünü həm fəal ictimaiyyətçi, təşkilatçı kimi tanıtmış, həm də imzasını təsdiq etmişdir.
Universiteti bitirdikdən sonra da o, tez-tez diqqət mərkəzinə düşürdü: müxtəlif janr və mövzularda qələmə aldığı dərin məzmunlu, maraqlı, cəsarətli yazılarla, prinsipial, qətiyyətli mövqeyi ilə seçilən M.Süleymanzadədə bu keyfiyyətlərin əlamətləri özünü erkən yaşlarından göstərməyə başlamışdı. Şamaxıda – S. M. Qənizadə adına 1 nömrəli orta məktəbdə oxuyanda gündəlik (!!) divar qəzetinə redaktorluq edir, radio qovşağı üçün verilişlər hazırlayır, rayon və respublika qəzetlərinə məqalələr yazır, rəssamlıqda, şairlikdə özünü sınayır, idmanla məşğul olurdu. Hələ şagird ikən respublikanın «Kommunist», «Sovet kəndi», «Azərbaycan gəncləri» kimi nüfuzlu mətbu orqanlarında yazıları dərc olunan M.Süleymanzadə haqqında onu tanıyanların təsəvvüründə yenilikçi, istedadlı, məhsuldar, parlaq jurnalist-naşir-redaktor obrazı yaranırdı. Öz üzərində yorulmadan, həvəslə, tükənməz enerji və fədakarlıqla çalışan yeniyetmə bu obrazın ştrixlərini formalaşdırırdı… Onun tərcümeyi-halını qəzetdən, yazı-pozudan, qələmdən ayrı nəinki yazmaq, heç təsəvvür etmək belə çətindir. Orta məktəbdə, hərbi xidmətdə, ali məktəbdə, ona qədər və ondan sonrakı əmək fəaliyyətində Məzahir Süleymanzadə qələminə vəfalı, imzasına sədaqətli olmuşdur. İstedadlı jurnalistin məhsuldar və coşqun fəaliyyəti ölkəmizin tanınmış ziyalıları, şair, yazıçıları, eləcə də həmkarları tərəfindən yüksək dəyərləndirilmişdir. Yazıçı, filologiya elmləri doktoru, professor, ictimai xadim Əzizə Cəfərzadə onu «istedadlı, bacarıqlı, başqa tələbələrdən fərqlənən» kimi xarakterizə etmişdir. Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadə Məzahir Süleymanzadənin naşiri və redaktoru olduğu qəzet barədə bunları söyləmişdi: «Mən «Səhər» qəzetinin ölüsüyəm. Bu balaca qəzet mənim həyatıma elə daxil olub ki, onsuz darıxıram. Mənim hər səhərim sözün həqiqi mənasında «Səhər»lə açılır. O, mənim başdan-ayağadək oxuduğum yeganə qəzetdir». Azərbaycan Dövlət mükafatı laureatı, Əməkdar mədəniyyət işçisi, görkəmli şair Fikrət Sadıq M.Süleymanzadənin imzasını o, hələ şagirdkən tanıdığını qeyd edir və onu «yaradıcı, duyğulu adam» adlandırır. Xalq şairi Nəbi Xəzri M.Süleymanzadəyə ünvanladığı məktubda onda «poetik duyğuların və yeni fikir söyləmək bacarığının» olduğunu xüsusi vurğulayır. Tanınmış yazıçı-publisist, Məzahir Süleymanzadənin tələbə yoldaşı, müasir jurnalistikamızın istedadlı və cəfakeş xanımlarından biri Flora Xəlilzadə isə Əməkdar mədəniyyət işçisi, Fəxri bədən tərbiyəsi və idman xadimi olan həmkarını «sözlə tikilən sənət mülkünün ən halal sahiblərindən biri» adlandırır və dərhal da epitetini şərh edir: «Çünki əlinə qələm aldığı və sözə könül verdiyi gündən həmişə seçilib. İllər saçlarına bəyazlıq, ömrünə yaş gətirsə də, həmişə qələminə etibarlı çıxıb. Çalışıb ki, sözünün ağası olsun. Bu səbəbdən də dilimizin şirinliyindən, zənginliyindən, zərrə-zərrə toplayaraq kəlmə-kəlmə hördüyü söz mülkü bu məhəbbətin və qayğının müqabilində onu peşman etməyib. Şöhrətə, şana çatdırıb, ünvanına təbriklər, minnətdarlıqlar, təltiflər, mükafatlar, fəxri adlar… gətirib. Adı çəkiləndə fərəhlənmişik, uğuruna sevinmişik, hər dəfə ürəyimizdən xəbər verən yazılarını oxuyanda «Əhsən, Məzahir» söyləmişik».
Məzahir Süleymanzadənin mətbuat tarixində iz qoymuş əməllərinin hər biri bir kitablıqdır. Yenidənqurma və aşkarlıq dövründə – XX əsrin 80-ci illərinin ikinci yarısında mərkəzi – Moskva mətbuatında, xüsusi ilə «Literaturnaya qazeta»da dərc olunan kəskin süjetli, problematik məqalələrin bənzəri respublikada Məzahir Süleymanzadənin qələmindən çıxırdı. 1990-cı ildə yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə sovet qoşunlarının Bakıya təcavüzü zamanı törədilən cinayətin, vəhşiliyin isti-isti və bütün təfərrüatı ilə tarixə həkk olunması M.Süleymanzadənin payına düşdü. Sovet hərbi senzurasının mövcud olduğu dönəmdə bu addımın atılması, rejimin və ideologiyanın açıq-aydın ifşa olunması Azərbaycan mətbuat tarixində yeni mərhələnin başlandığından xəbər verirdi. Bir-iki cümlə ilə qeyd olunan bu əməllərin arxasında istedadlı, qətiyyətli, prinsipial, sarsılmaz, səmimi, əqidə və məsləyinə sədaqətli jurnalistin gecə-gündüz bilmədən, «yoruldum, usandım» demədən, problemlərin çoxluğundan, ağırlığından sınmadan, şikayətlənmədən işləməsi, fədakar, ağrılı-acılı axtarışları, çətin, gərgin, lakin şərəfli əməyi durur. Bütün bunlar mətbuatda «Məzahir Süleymanzadə» imzasını izləyənlərə yaxşı məlumdur. Bu gün də Məzahir Süleymanzadənin ömür və yaradıcılıq yolunun böyük hissəsi ilə tanışlıq mümkündür. «İzim qalmasa da, sözüm qalacaq», «Ocaq başında», «Jurnalist ömrünün naxışları», "Cıdır düzündə toy", "Çiçək ətirli Məryəm", "Bir qucaq çiçək", "Ruhun şad olsun, Ustad!", "Güllələnmiş qəzet", "Qara Yanvar dialoqu" (Ş. Yaqubovla birgə) və başqa kitabları M.Süleymanzadənin ömür yoluna işıq salır, onun yaradıcılığı haqqında geniş təəssürat yaradır…
Mübaliğəsiz deyirəm ki, bir sıra ərəb və fars kəlmələri mətbuatımızın sayəsində dilimizdə əbədiyaşarlıq statusu qazanmışdır. Əgər XX əsrin əvvəllərində eyni adlı qəzetlər olmasaydı, heç şübhəsiz ki, kəşkül (qab, çanta), irşad (doğru yol göstərmə), dəbistan (ibtidai məktəb), füyuzat (fayda, xeyir-cəmdə), məzhər (təzahüretmə, yetişmə), zənbur (arı), iqbal (bəxt, tale, irəli çıxma), bəsirət (gözüaçıqlılıq, diqqətlilik), ittihad (birləşmə, birlik) və sair kimi sözlər klassik ədəbiyyatımızda olan yüzlərlə digər sözlər kimi çoxdan arxaikləşmişdir.
Yeri gəlmişkən, «Məzahir» sözü də ərəb kəlməsi olan «məzhər»in cəmidir – yəni hansısa keyfiyyətlərin yetişdiyi, aşkar olduğu, üzə çıxdığı, təzahür etdiyi yerlər. Dediklərimin mistik təfəkkürün məhsulu kimi qəbul olunması tərəfdarı deyiləm. Lakin düşünürəm ki, qələmin, fırçanın, gücün təzahür etdiyi Məzahirə bu adı qoyanlar qətiyyən yanılmamışlar...
Abid Tahirli, tədqiqatçı - jurnalist, filologiya elmləri doktoru. 

azpress.az

Ermənilər indi oyanıb?..

c7303021d3dcf66208fe90ec39949fc4.jpg


 Hər bir dövlət ilk növbədə yaxın coğrafi əhatəsində özü üçün əlverişli şərait yaratmağa çalışmalıdır, çünki məhz qonşularla sülh hər bir ölkənin tərəqqisinin təminatıdır. Azərbaycanda bununla bağlı hətta atalar sözü də var; deyir ki, yaxın qonşu uzaq qohumdan yaxşıdır.

İllərdir ki, Ermənistanın siyasətinə baxaraq hey özümüzə bir sual verirdik: əcəba, bunlar nə düşünür? Azərbaycan və Türkiyə ilə düşmən olublar, Gürcüstanla çox gərgin münasibətləri var, hətta bu ölkəyə qarşı da ərazi iddiaları irəli sürməkdən çəkinmirlər. Bircə İranla münasibətləri var ki, o, da böyük layihələrdə daha imkanlı və əlverişli Azərbaycana üstünlük verir, nəinki ac və perspektivsiz Ermənistana.

Bəli, illərdir, apardıqları siyasət nəticəsində nəinki regional layihələrdən və yaxud da əməkdaşlıqdan kənarda qalıblar, hətta faktiki olaraq coğrafi izolyasiya şəraitinə düşüblər.

Amma yalnız bu günlərdə bir erməni təhlilçisinin bununla bağlı narahatlığını eşitdik və dərhal da düşündük ki, bunlar indi oyanıblarmı?..

Cənub-Şimal dəhlizilə bağlı müəyyən planlar qurur, fikirləşirdilər ki, guya, bu yolla İranın Ermənistan vasitəsilə Avrasiya İttifaqına çıxışını təmin edəcəklər. Düşünürdülər ki, Avropa Birliyilə imzaladıqları saziş onlara bu işdə yardımçı olacaq və Avropa bankları bunlara yardım ayıracaq. Amma ağıllarına da gəlmirdi ki, birincisi, hamı krediti onları qaytara bilənə verir, ikincisi, sanksiyalar ucbatından heç bir Avropa ölkəsi İranın iştirak etdiyi böyük layihələri maliyyələşdirməz, üçüncüsü, Avropada da bəziləri Avrasiya İttifaqı ilə Avropa Birliyi arasında körpü yaratmaq haqda düşünsə də, hətta Ermənistanla bağlanmış layihəni bu istiqamətdə ilk addım saysa da, orada da əksəriyyətin fikri budur ki, bu iki qurum biri-birilə rəqib institutlardır...

Üstəlik, Azərbaycan Ermənistana heç gözünü açıb-yummağa imkan vermədi, dərhal Cənub-Şimal dəhlizilə bağlı təşəbbüsü ələ aldı və bunun üçün İrana 500 milyon dollarlıq kredit də ayrıdı.

Artıq lap yaxın vaxtlarda hər iki ölkənin iştirakı ilə bu istiqamətdə ilk böyük tədbir də keçiriləcək və bununla da Cənub-Şimal tranzit dəhlizilə bağlı çalışmalara yeni impuls və dönməz xarakter veriləcək.        

Bu yaxınlarda öz çıxışında Azərbaycan prezidenti İ.Əliyev bir daha Ermənistana qarşı yürüdülən iqtisadi və geoiqtisadi siyasətin konturlarını açıqladı: Ermənistana qarşı permanent təcridetmə siyasəti həyata keçirmək, onu bütün regional layihələrdən və hətta əməkdaşlıqdan belə kənarda qoymaq.

Düşünürük ki, bu ən düzgün bir siyasətdir və illərdir ki, uğurla da həyata keçirilir. Ermənilərsə guya bundan indi duyuq düşüblər...

Nə demək olar? Əsl məyusluqları hələ irəlidədir. Amma artıq Ermənistan ölkə olaraq tükənməkdə, düşdüyü iqtisadi, hətta demoqrafik dalan içində çabalamaqdadır. Ölkəni sosial-siyasi partlayışdan yalnız bir amil-əhalinin intensiv şəkildə mühacirət etməsi qoruyur. Amma Qarabağda döyüşmək üçün də adamlar lazımdır. Odur ki, buralara Suriya ermənilərini gətirirlər...

Bir daha deyirik ki, irəlidə onları daha böyük məyusluq gözləyir. Daim rusiyalı iqtisadçıların təhlillərini izləməyə çalışırıq.

Baxın, 2016-cı ildə Rusiyada ÜDM 1.283 trilyon dollar, ABŞ-da 18.57 trilyon, Çində 11 trilyon, İtaliyada isə 1.85 trilyon dollar olub. Bəli, hətta İtaliya da Rusiyadan irəlidədir.

Rusiyalı iqtisadçılar ölkələrinin düşdüyü ağır böhrandan çıxması üçün 15-20 il lazım gəldiyini yazır. Ermənistan isə siyasətini əsasən Rusiyayla qurur. Bir gün Rusiya növbəti dəfə çökəndə başlarını tamam itirəcək və nə qədər böyük səhv etdiklərinin fərqində olacaqlar.

Amma bir ciddi məqam var. Bunlar hiyləgər xalqdır. ABŞ və Fransa kimi ölkələrdə güclü erməni diasporları vardır. Hər iki ölkəni ermənilər haqqında düşünməyə vadar edən əsas amil də budur. Burada İsraili heç bir halda Ermənistanla müqayisə etmək fikrimiz yoxdur, amma bir detalı unutmayaq ki, məsələn, ABŞ-ı israilyönümlü siyasət yürütməyə məhz elə güclü yəhudi diasporu məcbur etdi.

Bu mənada ABŞ-da və Fransada güclü erməni diasporlarının olması bizim üçün də, Türkiyə üçün də çox ciddi problem olacaq, ona görə də diasporlarımızı birləşdirmək, əlaqələndirmək haqda da düşünməliyik...

Amma əminik, tədbirli olsaq, Ermənistana qarşı apardığımız təcridetmə siyasətini davam etdirsək, lap yaxın vaxtlarda onun necə deyər, “onurğa sütünu”nu qırmağa nail ola bilərik. Bu savaşdan qalib çıxmaq üçün tələb olunan bütün amillər bizim tərəfimizdədi - yetər, onlardan istifadə etməyi bacaraq.. Musavat.com

Təbrik əvəzi: Böyük şəxsiyyət, elm xadimi, zəmanəmizin ziyalısı — Onu belə tanıyıblar, o, özünü belə tanıdıb — ARİF PAŞAYEV-84

066ef5d9-5928-4d99-8d3e-5060f16dff78.jpg


Böyük şəxsiyyətlər, dahi insanlar, zəmanə ziyalıları, elm xadimləri... haqqında söz demək çətindən çətindir. Lakin ad günü  haqqında söz demək istədiyim bu insanı yaxşı tanımağım, üstəlik, cəmiyyətin onu mən təsvir etmək istədiyim kimi tanıması, o, özünü, elə, belə də cəmiyyətə tanıtması  bu çətinliyi mənim üçün, az da olsa, asanlaşdırıb. Bir də ki, daim zəhmətə qatlaşmağa, yalnız özünə, öz əməyinə güvənməyə, insanlara qayğı və həssaslıqla yanaşmağa, imkansız və kimsəsizlərə arxa olmağa, onlara köməklik göstərməyə, əl tutmağa, sadə və təvazökar həyat sürməyə üstünlük verən bir elm adamı, vəzifə sahibi, ictimai xadim haqqında təbrik əvəzi söz deməklə, onun böyüklüyünü, əzəmətini daha çox hiss edirsən — söz deməyi asanlaşdıran bir amil də, elə, budur.

mirkazim.jpg


Mirkazım SEYİDOV,
Türkdilli Xalqlarla Slavyan Xalqları arasında «Sodrujestvo» («Əməkdaşlıq») Fondunun rəhbəri,
Rusiya və Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər birliklərinin üzvü, şair¬publisist,
«Araz» Media Qrupunun və araz.az saytının Baş məsləhətçisi.

  Bəli, bu gün 84 yaşını qeyd etdiyimiz akademik Arif Paşayev Azərbaycan ictimaiyyətinin sayılıb¬seçilən simalarındandır. Dünyada tanınan və Azərbaycana şöhrət gətirən nəslin görkəmli nümayəndəsi, böyük şəxsiyyət, məşhur yazıçı və ədəbiyyatşünas alimimiz Mir Cəlal Paşayevin layiqli övladı olan bu əvəzsiz insanın fitri istedadı və mənəvi zənginliyi ziyasının işığında çoxları özlərinin gələcəyə gedən yolunu tapıblar. Bu yol onları daim irəliyə aparıb, xoşbəxtliyə qovuşdurub, əllərini halal çörəyə çatdırıb. Elə, bu səbəbdən, mən həmişə onun haqqında sonsuz qürur və iftixar hissləriylə xoş sözlər deməyə daxilən mənəvi ehtiyac duymuşam...
 Mən Arif müəllimi çox sadə, təkəbbürdən uzaq, təvazökar, müdrik, nəcib bir insan, görkəmli alim kimi çoxdan tanıyıram. Onu bir mən yox, hamı belə tanıyıb, daha doğrusu, o, özünü belə tanıdıb: Azərbaycan elmində özünəməxsus mövqeyi və imici olan, elmi şöhrəti ölkəmizin hüdudlarına sığmayan görkəmli bir elm xadimi olduğunu ortaya qoya bilib. Onu tanıdığım andan, onun simasında, yaddaşımda son dərəcə tələbkar, prinsipial, həddən artıq təmkinli, sözünün həddini və qiymətini bilən, yüksək intellekt və mədəniyyət sahibi olan əsl vətənpərvər obrazı formalaşıb, onda yüksək keyfiyyətlər müşahidə etmişəm, fenomenal yaddaşına heyran qalmışam. Sadəliyini,  adiliyi içindəki paklığını, təmizliyini, ucalığını, nəhayətsiz vətənpərvərliyini gördükcə heyrətdən quruyub qalmışam. Bir sözlə, həyat salnaməsində elmin üstün yer tutduğu bu müdrik insanın görkəmli elm xadiminə xas olan bütün keyfiyyətləri özündə birləşdirdiyini aydın sezmişəm.
 Yeri gəlmişkən, onu da qeyd edim ki, çoxlarında olmayan işgüzarlığıyla seçilən bu elm xadimi, özünəməxsus xüsusi istedadı ilə, zirvələr fəth edib — Azərbaycanın görkəmli alimi, pedaqoqu, elm və təhsil təşkilatçısı, ictimai xadimi, Dövlət mükafatı laureatı, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professoru, akademiki kimi şöhrət qazanıb.
Akademik Arif Mir Cəlal oğlu Paşayev 1934-cü il fevralın 15-də Bakıda ziyalı ailəsində anadan olub. Atası Mir Cəlal Paşayev görkəmli yazıçı, tanınmış alim, böyük pedaqoq və ədəbiyyat xadimi olduğundan, Arif Paşayevin uşaqlıq və gənclik illəri o dövrün böyük, adlı-sanlı tanınmış şəxsiyyətlərinin əhatəsində keçib. Məhz belə bir genişmiqyaslı münbit mühit onun dünyagörüşünün formalaşmasında əvəzsiz rol oynayıb.  Fizika sahəsində əldə etdiyi nailiyyətlərinə görə, Arif Paşayev 1989-cu ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü seçilib. Arif Paşayev yeni istedadları aşkara çıxarmağa və onları dəyərləndirməyə üstünlük verən nadir şəxsiyyətlərdəndir. O, fizika elmi ilə maraqlanan gənc kadrlara həmişə dəstək olub və onlara hər cür kömək göstərib.
Ümummilli lider Heydər Əliyev aviasiya sahəsində milli kadrların hazırlanmasına xüsusi önəm veridiyindən, bu məqsədlə 1992-ci ildə "Azərbaycan Hava Yolları" Dövlət Konserninin (indiki "Azərbaycan Hava Yolları" Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti) Milli Aviasiya Mərkəzinin əsasında Milli Aviasiya Akademiyasının yaradılması haqqında sərəncam verib. 1996-cı ildə Arif Paşayev həmin akademiyanın rektoru təyin edilib. O vaxtdan akademikin Azərbaycan mülki aviasiyasında milli kadrların hazırlanmasında əvəzsiz xidmətləri danılmazdır. O, elmi nailiyyətlərinə görə, dəfələrlə yüksək səviyyəli beynəlxalq və dövlət mükafatlarına, orden və medallara layiq görülüb. Bu gün 84 yaşını sevinclə qeyd etdiyimiz bu el ağsaqqalı, hələ də gənclik həvəsiylə yorulmadan çalışır, elmimizə əvəzsiz töhvələr verir.
Şəxsən öz adımdan və rəhbəri olduğum qurumların kollektivləri adından, akademik Arif Paşayevə bu xoş günündə möhkəm cansağlığı, uzun ömür, elmin və təhsilin, Azərbaycan ziyalılığının müasir tələblər səviyyəsində inkişaf etdirilməsi yollarında daha böyük uğurlar arzulayırıq.

XƏZƏRİN XANI: RAMİZ MƏMMƏDOV

1518157196_xezerin-xani-1-1.jpg


 XƏZƏRİN XANI yaxud AKADEMİK ÖMRÜNÜN SPEKTRLƏRİ

“Ramiz, vallah, mənlik deyil”
(3-CÜ YAZI) 

...1957-ci ildə orta məktəbə getmişəm. Orta məktəbdə fərqlənən şagirdlərdən olmuşam. Müəllimlərim xətirimi çox istəyirdilər. Şagird təşkilat komitəsinin sədri seçilmişdim. Bu səbəbdən də müəllimlər otağına sərbəst girib-çıxa bilirdim, müəllim kolektivi ilə oturub-dururdum. Bütün bunlara rəğmən məktəb illərimi həyatımın xoşbəxt vaxtlarından hesab edirəm. Ən güclü müəllimlərim ibtidai sinif müəllimləri olublar. Vədut müəllim hər şeyə məsuliyyətlə yanaşan, qar-çovğuna məhəl qoymadan dərsə vaxtında gəlib, vaxtında gedən, tələbkar, eyni zamanda, yüksək öyrətmə qabiliyyətinə malik bir insan idi. Eynilə Cəmilə müəllimə də çox yaxşı pedaqoq olduğu kimi, həm də qiymətli insan idi, bizə ana qayğısı göstərərdi, dərslərin öyrədilməsində başqalarına gözəl bir nümunə idi.
Qeyd edim ki, müəllimlərimizin çoxu Tiflisdə yaşayırdılar və elektrik qatarı ilə oradan hər gün məktəbə işə gəlirdilər. Məktəbdə bütün fənlərə yaxşı hazırlaşırdım, amma üç fənni – ədəbiyyat, riyaziyyat və fizikanı xüsusilə qeyd etmək istərdim. Bu üç fənn üzrə, sözün əsl mənasında, bəxtimiz gətirmişdi. Riyaziyyat müəllimi Heydər müəllim barədə qısaca danışım. Sonralar anladım ki, Heydər müəllim çox çətin tənlikləri həll edə bilmir, buna baxmayaraq, dərslikdə olan məsələləri bizə heyranedici səviyyədə başa salırdı, özü də çox məsuliyyətli idi. Ədəbiyyat müəllimim Humay müəllimə (ona “Xumar müəllimə” deyə müraciət edirdik) dərsə son dərəcə diqqətlə yanaşırdı. Hətta bir dəfə inşa yazdırmışdı, mənim yazımı yoxladıqdan sonra, – bu, iki vergülü düz qoymayıb, buna necə “5” yazım, – deyə atamın yanına gəlmişdi. Fizika müəllimi Səyyad müəllim də dəyərli, savadlı və həm də yaxşı tədris təşkilatçısı idi. Onların sayəsində rayon olimpiadalarında qalib gəlirdik, respublika olimpiadalarında müəyyən yerlərə sahib olurduq. Maraqlı burasıdır ki, mən kimyanı az oxuduğum halda olumpiadada həmin fənn üzrə respublika birincisi oldum. Ümumiyyətlə, orta məktəbi əla qiymətlərlə oxumuşam, lakin qızıl medal ala bilməmişəm. Bu mükafatı almaq üçün valideynlərimizdən rüşvət tələb olunurdu, biz isə buna razı olmadıq. Bu səbəbdən attestatımda alman dili fənnindən “3” yazılıb. Ona görə “3” ki, əgər “4” yazılsaydı gümüş medal almalıydım. Alman dili müəlliməm Zaira xanımın attestatımda qiymətimi görcək ağlaya-ağlaya “Ramiz, vallah, mənlik deyil”, deyə kədərləndiyini heç unutmuram. Amma əvvəlki illərdə 10-a qədər məzun qızıl medal almışdı. Ümumiyyətlə, Qaracalar məktəbi rayonda ən irəlidə gedən məktəblərdən idi. Rayon təhsil şöbəsindən yoxlamağa gələn nümayəndələr şagirdlərin biliyinə heyran qalırdılar. 1980-ci ilə qədər məktəbimizdə üç kəndin uşaqları dərs alırdı. 4-cü sinifdən Qaratəhlə, 7-ci sinifdən Ağtəhlə kəndinin uşaqları da bizim məktəbə gəlirdilər. Bu səbəbdən bəzi illərdə hətta beş buraxılış sinfi olurdu.
Məktəbdə hərdənbir şuluq işlərimiz də olurdu. Çaçava soyadlı bir rus dili müəllimimiz vardı. Bu adam avtoqələm vurğunu idi. Biz də bunu bilirdik, ona görə də, əvvəlcədən bir sınıq avtoqələm tapırdıq, dərsə başlamazdan əvvəl həmin qələmi təmir etməyi ondan xahiş edirdik. O, dərsin axırına kimi qələmin təmiri ilə məşğul olurdu, biz də sərbəst olur, “keyf edirdik”. Bir dəfə müəllimin stuluna qır yaxmışıq, amma buna görə bizi məktəbdə və evdə möhkəm cəzalandırdılar. Bundan başqa, liderlik hisslərim də baş qaldırırdı. Bir dəfə dərsdən kütləvi qaçmaq məsələsini təşkil etmişdim. İdman yarışlarımız da olurdu. “Yuxarı məhəllə”, “Orta məhəllə”, “Aşağı məhəllə”, “Vağzal” və “Araz” adları altında futbol komandalarımız var idi. Mən “Araz”ın təşkilatçısı və kapitanı idim. Valideynlərimizdən pul alıb özümüzə futbol forması aldıq, üzərinə komandamızın adını və nömrəmizi yazdıq. Bu, o zaman üçün kənd futbolunda irəli addım idi, bizim azərkeşlərin sayı artmışdı. Qeyd edim ki, 1960-1970-ci illərdə məclislərdə ön sıralarda səsləndirdiyimiz, ayağa durub içdiyimiz sağlıqlardan biri iki qardaşın – Quzey və Güney Azərbaycanın Arazın üstündə görüşəcəyi günü arzulamaq idi. Bu mənada “Araz” adı bizdən ötrü çox əziz idi.
Bunlardan başqa, məhəllələrarası davalarımız da olurdu, gündüz “silahlarımız”ı münasib bir yerdə gizlədər, axşam-dəsdən sonra hərənin əlində bir ağac və ya çırpılı iri budaq, ta tərəflərdən biri təslim olana qədər döyüşürdük. Hadisədən xəbər tutan valideynlərimiz isə bizə “məhkəmə” qurur, cəzalandırırdılar.


Dağlarda keçən uşaqlıq illəri

Mənim uşaqlıq dövrümün yay fəsilləri həmişə dağlarda keçibdir. Belə ki, tarixən bizim xalqın, o cümlədən Qaracalar kəndi camaatının dağı-aranı olmuşdur, yayda dağa köçərdilər, payızda isə arana, yəni öz evlərinə qayıdardılar. Bu, bir növ yarımtərəkəmə həyatı idi. Yaz gələndə mal-qoyunu dağa qaldırar, onun ardınca da çobanlar, uşaqlar, qadınlar gedərdilər dağa, dəyə qurub ta payıza qədər, Sovet dövründə isə sentyabrda dərs başlanana qədər, dağda qalardılar. Bu dağda təmiz hava və sudan, təzə süd və qatıqdan, ətdən qidalanan insanlar sağlamlaşar, uşaqların üzü yüksəklikdə dağ günəşinin ultrabənövşəyi şüalarından qabıq qoyardı. Dağlarda Sovet hökuməti qurulmamışdan əvvəl var-dövləti, çoxlu sayda mal-qoyunu olmuş köhnə kişilərin (o cümlədən mənim Məcid babamın) o dağlarda xalxallarının izi qalmışdı və bizlər bunlarla fəxr edirdik. Onu da qeyd edim ki, Sovet hökuməti bu dağlıq otlaq ərazilərini bizim kəndlərə rəsmi surətdə verdikdə, həmin bu amil əsas götürülmüşdür, yəni o yerlər bizlərin dədə-baba yay otlaq yerləri olmuşdur. Hazırda belə reallıq yoxdur, Sovet hökuməti dağılanda, hər yerdə olduğu kimi, Gürcüstanda da hərc-mərclik oldu, torpaqlar heç bir hüququ əsas olmadan müvəqqəti yaradılmış özəl təşkilatlara verildi. Bu özəl təşkilatları da, adətən, axırıncı kolxoz sədri və yaxud sovxoz direktorları yaratmışdılar. İndi Qaracalarda çoxlu sayda qoyunu olan sahibkar çoban öz dədə-baba dağımıza – yaylağımıza qalxmaq üçün kiməsə yaylağın kirayə pulunu verməlidir.
Coğrafi olaraq bu dağlar müasir Gürcüstan Respublikasının cənub-şərqində, Cavaxeti yaylasında, Türkiyə sərhədinə yaxın 2000-3000 metr hündürlüklü bir ərazini əhatə edir. Bura Yer kürəsinin ən gözəl alp çəmənliklərindən biridir. Heç İsveçrənin alp çəmənliyi (mən orada da olmuşam) də belə füsunkar deyildir. Yüksək hündürlük meşə örtüyünün yaranmasına imkan vermir. Lakin bu ərazilər çəmənlik, gül-çiçək, bulaqlar, vulkanik püskürmələr ilə zəngindir. Camaat hündürlüyü bəzən 3500 metrə çatan bu vulkanik püskürmələrə – dağlara ad qoymuşdu: Xanımçıxan, Böyük qırmızı, Bala qırmızı, Çınqıl, Koroğlu, Dəli dağ və s. Biz uşaqlar bu zirvələri fəth etməyi bir qəhrəmanlıq sayırdıq. Səhər tezdən pendir-çörəyimizi götürüb yollanırdıq, məsələn, Xanımçıxana doğru. Bir neçə saat yol gedər, dağın ətəyinə çatar, sonra bir neçə saat da dağın zirvəsinə qalxardıq. Dağın zirvəsinə çatdıqdan sonra hər kəs öz “qurqasını” qurar, özümüz ilə gətirdiyimiz bıçaq və ya dəmir parçası ilə buradakı qayaların üstünə adımızı yazardıq ki, bilsinlər ki, mən burada olmuşam. Hər kəs hansı dağın zirvəsinə neçə dəfə qalxması ilə qürrələnərdi. Zirvəsinə qalxdığımız və bizi təəcübləndirən belə dağlardan biri də, iki zirvəsi olan Koroğlu dağı idi. Belə ki, biz bu dağın birinci zirvəsinə qalxdıqda orada bir xalxal gördük və təəccübləndik: bu hündürlükdə bu, nəyə lazımdır? Sonra onun içinə girdik və qayalardan evciklərin qurulduğunu gördük. Bir qədər gəzdikdən sonra xalxalın içindən bir yol çıxdığını gördük və bu yol bizi daha çox təəccübləndirdi. Bu yüksəklikdə qayalardan salınmış dolama yolun üstü ilə minik avtomobili sürmək olardı. Dolama yol daha yüksəkdə yerləşmiş ikinci zirvəyə aparırdı. İkinci zirvə daha böyük və möhtəşəm idi və burada özünəməxsus qala divarı – xalxal tikilmişdi. Burada qayalardan düzəldilmiş evlərdə bir təbəqələnmə görünürdü, bəyin və yaxud rəisin evi, nökərin-qulluqçunun evi və s. Biz burada həm qədim (kaman, ox, qılınc və s.) və həm də nisbətən sonrakı dövrün (tapanca, tüfəng və s.) silahlarının qırıqlarını tapdıq. Təəssüf edirəm ki, o dağa bir də qalxa bilmərəm, yoxsa orada gördüklərim indi mənə daha çox şeylər deyərdi. Əlbəttə, bizim yaylağın ən böyük incisi indi adını dəyişməyə çalışdıqları Pərvanə gölüdür və bütün dünya xəritələrində o belə adlanır. Bu gölün ətrafında o zaman Çar Rusiyasından sürgün edilmiş duxoborların (starover) Tambovka, Poka, Aysor və s. kəndləri yerləşmişdi. İndi RF onları mütəşəkkil şəkildə Rusiyaya köçürüb.
Bir kərə səhər tezdən yuxudan durub, pendir-çörəyimizi götürüb yollandıq Xanımçıxan dağına doğru, onun zirvəsinə qalxmağa. Təqribən iki saat yol gedəndən sonra gəlib çıxdıq dağın ətəyinə, bir o qədər vaxta da qalxdıq zirvəyə. “Qurqamızı” qoyduq, pendir-çörəyimizi yedik, bir az dincəldik, aşağı enmək istəyəndə elə qatı çən gəldi ki, 2-3 metrdən o yanı görmək olmurdu. Bir təhər zirvədən aşağı düşdük, orada da yenə həmin mənzərə – qatı duman-çən var idi. Bilmirdik hansı tərəfə gedək, kompas deyilən cihazımız yox idi, ümid ona idi ki, bəlkə, bir yol tapaq, o da bizi bir çoban binəsinə çıxardar. Buralarda yol dedikdə, göy otun, çəmənliyin üstü ilə getmiş bir yük maşınının izi nəzərdə tutulur. Yoxsa, kim idi buralarda yol salan. Heç bir yol tapmadıq, Allaha güman yola düşdük. Tanıdığımız qayalara, dərələrə və yamaclara görə binələrimizə doğru getdik, amma bunların hamısı bir qeyri-müəyyənlik idi, hava qaralmışdı, bizi canavarlar parçalaya bilərdilər. Xeyli belə qeyri-müəyyənlik içində gedəndən sonra (artıq gecə saat 12-yə yaxınlaşırdı, möhkəm qoruxurduq) qulağımıza itlərin səsi gəldi, bir azdan binələrimizdən olan və bizi axtarmağa gələn kişilərin harayını eşitdik. Demək, onlara demişdilər ki, biz səhər getdik Xanımçıxana doğru, onlar da bu istiqamətdə axtarmağa başlamışdılar. Nə isə, bu səslərə doğru getdik, bizi axtaranları tapdıq. Bizi yaxşıca danladılar, hətta döymək cəzası da vermək istədilər, amma bunu etmədilər, ciddi danlamaqla kifayətləndilər, səhəri isə Dəli dağa aparıb oradakı pirdə qurban kəsdilər.
Bu dağ həyatının öz aləmi vardı. At-eşşək minib yarışlar təşkil etmək, top-qırma, dirədöymə, qumar oynamaq, qonşu Sarvan, Təhlə dağlarına qonaq getmək və qonaq qəbul etmək, kəndlərin dağları arasında futbol yarışları keçirmək bizim yaylaq həyatımızın unudulmaz anları idi. Dağda ən qaynar həyat şənbə-bazar günləri olurdu. Bu günlərdə dağa “arançı”lar gələrdilər, özü ilə azuqə, uşaqlara isə təzə paltar və digər hədiyyələr gətirərdilər. Biz uşaqlar xeyli yol gedib arançını uzaqda qarşılayar və sonra onun maşınının arxasından sallaşıb onunla dağa, binələrin yanına gələrdik. Belə şeylər bizə ləzzət verərdi. Kəndin kişilərinin çoxusu həmin günlərdə dağa gələr, bulaq başında heyvan kəsər, yeyib-içər, qumar oynayar, bəzən də keflilikdən dava salardılar. Bazar günü axşam kişilərin hamısı təcili maşına minib arana qayıdardılar, ona görə ki, bazarertəsi səhər işdə olmalı idilər. Onlar getdikdən sonra bir sakitlik, sükut yaranırdı, səhəri günü isə dağda yenə həyat əvvəlki axarına düşərdi...
(Davamı gələn sayımızda)

Tezadlar.az

MAŞA VƏ AYI

1_team-1-277x300.jpg


 “O millət ki, öz tarixini, dolanacağını, vətənini və dilini sevir – bu qism əsərləri kəmalı-şövq və diqqətlə cəm edib sərmayə kimi saxlayır və uşaqların ilk təlim-tərbiyəsini onları öyrətməklə başlayır”.

Firudin bəy Köçərli

Növbəti həftəsonu olduğundan ev qonaq-qaralı idi. Ən başlıcası da nəvənin gəlməsiydi — səsi evin divarından-divarına dəyib qulağımda cingildəyirdi (Allah bütün balaları saxlasın!). Görüşün ilk sevincindən sonra qonaq otağına keçib televizoru yandırdım — “Barselona”nın oyunu vardı. Yerimi təzəcə rahatlamışdım ki, balaca:”Maşa-Maşa” çığıraraq tufan kimi içəri girdi. Nə qədər burda Maşa-filan yoxdu, “Barselona” var dedimsə də, xeyri olmadı. Elə “Maşa” deyib durdu…

***

Görkəmli ədəbiyyatşünas alim, tanınmış maarifçi və pedaqoq, Qori müəllimlər seminariyasının müsəlman şöbəsinin Azərbaycana – Qazağa köçürülərək məhvdən qurtarılması (1918-1920-ci illərdə həmin şöbənin əsasında Qazax müəllimlər seminariyası açılmışdı) və onun neçə-neçə dəyərli Azərbaycanlı üçün böyük bir təhsil ocağına çevrilməsində əvəzsiz xidmətləri olan Firudin bəy Köçərli xalqımızın şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrini toplayaraq 1912-ci ildə ilk dəfə kitab şəklində buraxdırmışdır. “Balalara hədiyyə” kitabının müəllifi Firudin bəyin fikrincə, istənilən xalq yalnız öz keçmişi, soyu və kökündən qidalanaraq xoşbəxt gələcəyini qura bilər. O, məcmuənin məramını belə izah edirdi:”Bu məcmuəni hər kəs oxusa – böyük, ya kiçik – onun qəlbi açılıb xəndan olacaqdır. Balalar şad olacaq bu səbəbə ki, onda dərc olunan əsərlərin cümləsi onların dünyasındandır”.

Təəssüf ki, Firudin bəy xalqımızın qəhrəmanlıq tarixinə misilsiz bir nümunə kimi yazılası olan, lakin hələ də öz layiqli qiymətini almayan antibolşevik Gəncə üsyanı yatırıldıqdan sonra rus işğalçı XI Ordusunun xüsusi şöbəsi – “troyka” tərəfindən məhkəmə-filansız 1920-ci ildə güllələnərək öldürülmüşdür. Firudin bəyin cəmi 58 yaşı vardı…

***

Milli-azadlıq hərəkatı başlayanda və müstəqilliyimizin ilk illərində valideynlərin böyük əksəriyyəti uşaqlarını rus bölmələrindən çıxarıb Azərbaycan məktəblərinə göndərdilər. Və bu təbii idi, çünki müstəqil dövlətin ÖZ DİLİ var(dı)…

Hazırda Azərbaycanın ümumtəhsil sistemində 4513 təhsil müəssisəsində 1 milyon 200 minə yaxın şagird oxuyur. Onların 90 mindən çoxu rus dilində təhsil alır. Bakıdakı 326 məktəbin yarısında isə rus bölmələri var. Statistika əndişələnməyə heç bir əsasın olmadığını göstərsə də, bəzi tendensiyalar düşünməyə vadar edir. Məsələn, ali məktəblərə qəbul nəticələrinə görə söyləmək olar ki, rus dilində təhsil alanlar daha savadlı və uğurlu, həm də özlərinə əmindirlər. Amma, Azərbaycan tarixi, tarix və coğrafiyadan xeyli axsayırlar. Elələri də var ki, Azərbaycan dili sınağından keçməyib ali məktəbə girə bilmirlər. Maraqlıdır, deyilmi? Səbəbi nədir, sizcə? Məntiqlə düşünüb söyləmək olar ki, rus bölməsində həmin fənnlər, mahiyyət etibarı ilə, Rusiya dərsliklərinə əsasən tədris edilir. Azərbaycan dili isə fakultativ səviyyəsində keçilir. Tendensiya deyilmi? Tendensiyadır. Bir maraqlı cəhət də var. Övladlarını rus bölməsinə qoyan valideynlərin xeyli hissəsi rus dilini bilmir. Bu da bir tendensiyadır, deyilmi?

Amma bütün bunlar sadəcə statistika və tendensiyadır, əsas məsələ deyildir.

Balacaların arasında sorğu keçirə bilsəydim, onlara belə bir sual verərdim:”Sevimli nağıl və ya multiplikasiya qəhrəmanlarınız kimlərdir?”. Onlardan soruşardım ki, Cırtdanı, Tıqtıq xanımı, Məlikməmmədi, Ağatli oğlanı, Qaraca qızı və ya Qaraca Çobanı tanıyanınız varmı? Dürat və Qırat barədə nə bilirsiniz, Simurq quşundan xəbəriniz varmı? Bilmirəm cavabları nə olacaq… Amma qəti əminəm ki, Maşa ilə Ayını tanıyacaqlar. Bu, artıq tendensiya deyil, acı bir həqiqətdir. Və bu barədə heç bir statistika yoxdur…

Soruşacaqsınız ki, bəs bu nədən belədir? Səbəblər çoxdur. Lap çox. Məsələn, deyə bilərsinizmi, hansı birimiz körpəni yatızdıranda ona şirin dilimizdə layla deyirik, bəlkə onlara yatmazdan əvvəl Azərbaycan nağılları oxuyuruq? Hansı müasir səviyyəli cizgi filmimiz varki, uşaq ona baxıb həzz alsın? Bəs uşaq filmlərimiz necə, varmı? Şəhərli gənc analarımızdan imkanı olanların hamısı demək olar ki, körpələrinə dayə tələb edir. Xanımlar, heç bir dayə özgə çağasına nənni deməz, layla oxumaz…

***

“Koroğlu” dastanını oxuyanda 2-ci sinif şagirdiydim. Onacan demək olar ki, 5 cildlik Azərbaycan nağıllarının hamısını bitirmişdim. Dastanın son qolunu oxuyanda qəhər məni boğurdu. Bu misraları oxuyandan sonra isə hönkürtümə anam özünü yetirmişdi:

Titrəyir əllərim, tor görür gözüm,
Mənmi qocalmışam, ya zəmanəmi?
Dolaşmır dahanda söhbətim-sözüm,
Mənmi qocalmışam, ya zəmanəmi?

Tutulur məclisdə iyidin yası,
Kar görmür qılıncı, polad libası.
Gəlib bic əyyamı, namərd dünyası,
Mənmi qocalmışam, ya zəmanəmi?

Belə zaman hara, qoç iyit hara,
Mərdləri çəkirlər, namərdlər dara.
Baş əyir laçınlar, tərlanlar sara,
Mənmi qocalmışam, ya zəmanəmi?

***

Firudin bəy Köçərlinin zənnincə, uşaqlarda poetik duyum çox güclü olduğundan onların təfəkkürü yazıçı təfəkkürünə uyğundur. O, gənc nəsli düzgün yetişdirmək, onda vətənə, xalqa, ana dilinə məhəbbət oyatmaq üçün uşaqları hələ kiçik yaşlarından şifahi ədəbiyyat nümunələri ilə tanış etməyi ilkin tərbiyə üsullarından biri sayır və bunu valideynlərə tövsiyyə edirdi.

Bu böyük kişinin yüz il əvvəl bildiklərini biz hələ də anlamamış və ya unutmuşuqsa, uşaqlarımızın qəhrəmanları hələ uzun müddət Maşa ilə Ayı olacaq…

Ayna.az

12 -dən səhifə 26

Əlaqəli xəbərlər