"Azərbaycana yanaşma qeyri-müəyyəndir"

Politoloq Leyla Əliyeva: "Bizdə neft amili demokratiyaya əngəldir"
Əməkdaşımız politoloq Leyla Əliyeva ilə Qarabağ problemi, Kosova presidentinin münaqişəyə təsiri, regionda cərəyan edən proseslər, demokratikləşmə problemləri və s. mövzular ətrafında söhbət edib. Müsahibəni diqqətinizə təqdim edirik.

- Haaqa Məhkəməsinin Kosovanın müstəqilliyinin qanuni olması haqqında qərarının Dağlıq Qarabağa şamil olunması təhlükəsi varmı?
- Ümumiyyətlə, president başqa hallara o qədər də göstərici deyil. Çünki Dağlıq Qarabağ probleminin həlli hüquqi yox, daha çox siyasi qüvvələrin balansından asılıdır. Yəni Cənubi Qafqazda fərqli vəziyyət olduğundan Kosovanın president olması mümkün deyil. Ona görə münaqişəyə nəzarət edən dünya gücləri bilirlər ki, həmin presidenti tətbiq etməklə hansı təhlükəli vəziyyəti yarada bilərlər.
- Bəs Qərbdə Kosova presidentinin Qarabağa tətbiq olunmasını istəyən dairələr varmı?
- Bəli. Çünki onlar Qarabağın faktiki olaraq Ermənistanın nəzarətində olduğuna görə ən asan yol kimi separatçıların müstəqilliyini tanımağı təklif edirlər. Amma fikirləşirlər ki, bu, Qafqazda daha təhlükəli proseslərə yol aça bilər. İkinci, bu gedişatda Rusiya amili var, nəzərə alın ki, bu ölkə daxilində müstəqil olmaq istəyən çoxlu muxtar respublikalar var. Üçüncü, Azərbaycan və Gürcüstanda da etnik azlıqlar var ki, onların arasında separatçılıq baş qaldıra bilər və bu, zəncirvari prosesə çevrilər. Bilirsiniz, Avropada hər hansı millətin özünü müstəqil elan etməsi başqa şeydir. Çünki Avropa ölkələrində demokratik idarəçiliyin əsas prinsip və qaydaları oturuşmuş şəkildədir. Yəni ümumi qaydalar hansısa təhlükələrə cığır açmır. Qafqazda Kosovaya bənzər addım atılsa, bu zorakılıq dalğasına çevrilər. Ona görə Qərb ölkələri Dağlıq Qarabağ münaqişəsində status-kvonun saxlanmasında maraqlıdırlar.
- Status-kvo nə qədər saxlanıla bilər?
- Əlbəttə ki, bu yanaşmanın özü də təhlükə olduğundan diplomatik səylərini artırmaqla münaqişənin həlli istiqamətində bir tərpənişə nail olmaq istəyirlər. Amma onların maraqları o səviyyəyə çatmadı ki, hər iki tərəfə, xüsusən Ermənistana ciddi təzyiq göstərsinlər. Azərbaycan Madrid prinsiplərinə razılıq verdiyindən təzyiq daha çox Ermənistana yönəlməlidir. Təəssüf ki, iki amil bu təzyiqlərə imkan vermir. Söhbət Ermənistan diasporu və Rusiyadan gedir. Yəni Ermənistanın münaqişənin həllində hər hansı təklifə razılığı daxildən çox, xarici qüvvələrdən asılıdır. Baxmayaraq ki, Qərb ölkələri problemin həllini istəsələr də, Rusiya və erməni diasporu prosesi ləngidir. Bir sözlə, Rusiya ilə diasporun maraqları üst-üstə düşür. Bu mənada Azərbaycan daha müstəqildir.
- Əgər Rusiya Osetiya və Abxaziyanın müstəqilliyini tanıyıbsa, istəməzmi ki, Kosova presidenti Cənubi Qafqazda təkrarlansın?
- Əvvəla, Abxaziya ilə Osetiyanı Rusiyadan başqa heç bir iri dövlət tanımayacaq. Çünki Qərb Gürcüstanın ərazi bütövlüyünün qorunmasında maraqlıdır.
- Niyə Qərb Azərbaycandan fərqli olaraq, Gürcüstanın ərazi bütövlüyünə həssas yanaşır?
- Birincisi, paradoksal olsa da, 3 milyonluq Ermənistan 9 milyonluq Azərbaycanın ərazisini işğal edib ki, bu, böyük bir münasibət doğurmur, nəinki 150 milyonluq Rusiyanın 5 milyonluq Gürcüstanın yarısını işğal etməsi. İkincisi, Ermənistanın Qərbdə çox böyük diasporu var və onlar erməniləri əzabkeş millət kimi tanıda biliblər. Üçüncüsü, Azərbaycanın daxili siyasi amili təsirsiz ötüşmür ki, bu, demokratikləşmə məsələsidir. Bax, məncə, sadaladığım amillər sıradan bir şey deyil. Ona görə Qərb Gürcüstan məsələsinə həssas yanaşır.
- Bu yanaşma təhlükəli president yaratmazmı?
- Yox, onlar deyir ki, əgər Azərbaycan güzəştlərə hazırdırsa, məcbur etmirik, buyursun, razılaşsın, biz sadəcə, təkliflər veririk. Amma Azərbaycan güzəştə razılıq vermədiyindən onlar həmin prinsiplər arasında ortaq mövqenin tapılmasına çalışırlar. Yəni ərazi bütövlüyü ilə öz müqəddəratını təyinetmə prinsipləri arasında ortaq variant tapılsın. Gürcüstanda bu vəziyyət yoxdur və Qərb ərazi bütövlüyünü dəstəklədiyini deyir. Halbuki, ərazi bütövlüyü ilə öz müqəddəratını təyinetmə biri-birinə zidd anlayışlardır. Əgər onlar bu variantı ortalığa atıblarsa, bu o deməkdir ki, problemi öz aranızda həll edin.
- Bəlkə böyük dövlətlər beynəlxalq hüquqa ərazi bütövlüyü ilə öz müqəddəratını təyinetmə prinsiplərini daxil etməklə bu cür münaqişələrdə öz maraqlarını həyata keçirirlər? Yəni bu bir vasitə deyilmi?
- Mən vasitə deməzdim, sadəcə, onlar müdaxilə etmək istəmirlər və vəziyyətin bu cür qalması ilə barışırlar. Bilirsiniz, yenə də hər şey Azərbaycanın mövqeyindən asılıdır, o mənada ki, rəsmi Bakı güzəştləri qəbul etməsin. Çünki Azərbaycan güzəştləri qəbul etsə, bu, de-fakto de-yureyə çevrilir. Əks təqdirdə proses uzanacaq.
- Əgər biz hərbi vasitələrə əl atsaq, hansı reaksiya olacaq?
- Belə hüququmuz varsa, artıq söz demədən hərbi vasitədən istifadə etməliyik və ümumiyyətlə, kimin nə deməsi bizi artıq maraqlandırmamalıdır. İndi sual yaranır, hakimiyyət nə üçün bu addımı atmır? Çünki Rusiya müharibəyə imkan verməz. Unutmayın ki, Rusiya bir neçə dəfə açıq deyib ki, müharibə başlansa, Ermənistanı dəstəkləyəcək. İkincisi, Gürcüstan müharibəsi həm də bizə işarə idi. O mənada ki, siz öz ərazinizdə ərazi bütövlüyünü təmin edə bilməzsiniz.
- Ancaq Çeçenistanda təmizləmə əməliyyatı aparanda Moskvaya "qaşın üstə gözün var" deyən olmadı...
- Ona görə ki, regionda Rusiya kimi ikinci regional dövlət yoxdur.
- Başqa bir versiyaya görə Azərbaycan hərbi yolla öz ərazi bütövlüyünü bərpa etsə, üç həmsədr dövlət separatçıların müstəqilliyini tanıyacaq. Bu, real görünürmü?
- Mən bu versiyaya inanmıram. Çünki indiki mərhələdə onlar üçün bu variant sərfəli deyil. Bilirsiniz, müharibədən çox danışmaqla nəyəsə nail olmaq mümkünsüzdür. Əvvəla, müharibəyə ciddi hazırlaşmaq lazımdır. Nəzərə alın ki, ölkədə korrupsiya elə bir həddə çatıb ki, bu, orduya da sirayət edib. Korrupsiyaya bulaşmış ordu ilə müharibə etmək olarmı?
- Rusiya saytları məlumat yayıblar ki, XİN Cənubi Qafqazda müharibə olmaması üçün sənəd hazırlayır. Əgər Minsk Qrupunun əsasnaməsində sülhün qorunması varsa, yeni bir sənədə nə ehtiyac var və Kremlin belə bir sənəd hazırlamaqda nə məqsədi ola bilər?
- Ümumiyyətlə, müharibənin olmaması dünyada anlayışla qarşılanır və kim bu yöndə vasitəçi olursa, həmin dövlətin liderlik imkanları artır. Bir tərəfdən, bu cəlbedici yanaşmadır. İkinci tərəfdən də münaqişələrin həllində kimsə fəallıq göstərəndə mütləq rəqabət yaranır. Necə ki, Qərblə Rusiya arasında bu gün rəqabət var. Məsələn, həmsədrlərin nəzarəti altında hansısa bir variant müzakirə olunursa, Rusiya prezident səviyyəsində fərdi vasitəçilik cəhdlərini işə salır. Yəni Moskva regional qüvvə kimi öz liderliyini saxlamaq istəyir. Əslində Kreml Gürcüstan müharibəsi ilə göstərdi ki, kim öz ərazi bütövlüyünü müharibə yolu ilə bərpa etmək istəsə, o, Rusiya ilə qarşılaşacaq.
- Amatıda İrəvanın Sankt-Peterburq görüşünə istinad etməsi danışıqların hansı perspektivindən xəbər verir?
- Minsk Qrupu rəqabətdə olan Rusiya ilə Qərbin münasibətlərinin əməkdaşlıq formasına gətirilməsi üçün yaradılıb. Ondan əvvəl hər iki tərəf müxtəlif formalarda maneçilik yaradırdılar. İndi isə onlar bir çətir altında hansısa strategiya qururlar. Amma Astana görüşü göstərdi ki, rəqabət var, Rusiya öz oyununu oynayır və heç də bu mərhələdə kömək etmir. Məmmədyarovun açıqlaması göstərdi ki, Rusiya Ermənistana təzyiq əvəzinə İrəvana əlverişli variant təklif edir. Bu isə çox uzun vaxt aparacaq.
- Bugünlərdə Goranboyda 1991-ci il təvəllüdlü əsgərimiz Süleyman İsrafilov şəhid oldu. Müharibə isə 1991-ci ildə başlamışdı. Artıq həmin vaxt doğulanlar şəhid olursa, Qarabağı qaytarmaq üçün yeni nəsillərə ehtiyac yaranmayacaqmı?
- Əlbəttə ki, zaman keçdikcə Qarabağ problemini müharibə yolu ilə həlli çətinləşir. Nəsillərə gəlincə, problemin həlli üçün daxildə müharibədən başqa ciddi təklif səslənməyib. Elə bir təklif olunmalıdır ki, başqa variantlardan daha cəlbedici olsun. Məndən soruşursunuzsa, təklif edirəm ki, Azərbaycan daxilən demokratikləşsin və hərtərəfli inkişaf etsin. İnsan üçün nə lazımdır? Əlbəttə ki, təminatlı gələcək. Elə şərait yaranmalıdır ki, slavyanlar Almaniyada yaşamaqlarından fəxr etdikləri kimi, ermənilər də Azərbaycanda yaşamaqlarından fəxarət duysunlar. Almanlar elə bir dövlət qurublar ki, separatçılıq slavyanların heç yadlarına da düşmür. Bir sözlə, elə şərait qurmalıyıq ki, Qarabağ erməniləri həm Ermənistanı, həm də Rusiyanı yaddan çıxartsınlar. Bilirsiniz, Azərbaycan Qərb və Şərqin qovşağında yerləşdiyindən belə bir şərait yaratmaq imkanı var.
- Ancaq ABŞ dövlət katibi Hillari Klinton deyir ki, əvvəl Qarabağ, sonra demokratiya...
- Hesab edirəm ki, Klinton hələ Azərbaycanı duymur və dərindən başa düşmür. Ona görə problemin dərininə nüfuz edə bilmir.
- Ümumiyyətlə, Qərbdə elə dairələr varmı ki, münaqişənin həllinin yalnız hər iki ölkədə demokratik hakimiyyətlərin gəlişi ilə görürlər?
- Onlar hesab edirlər ki, Qarabağ münaqişəsi iki ölkənin inkişafını ləngidir. Ona görə məsələyə sadə şəkildə yanaşıb deyirlər ki, problemi həll edək, inkişaf sonra gedər. Başqa yolu çətin və uzun görürlər, çünki demokratiya mədəniyyətlə bağlıdır, mədəniyyət isə sual altındadır. Konkretləşdirək, Azərbaycanda neft amili demokratiyaya bir əngəldir və hakim elita bu resursun üzərində möhkəm oturub. Bu mənada Qərbdə Ermənistanın demokratikləşməsinə daha nikbin baxırlar, nəinki Azərbaycanın. Vaxtilə Pentaqonda çalışan analitik Kerokasyan deyirdi ki, Sərkisyan Qarabağ müharibəsinin sonuncu mogikanı olduğundan ondan sonra gələn qüvvələr ölkəni demokratikləşməklə irəlilədəcək. Azərbaycana yanaşma qeyri-müəyyəndir, çünki enerji və təhlükəsizlik maraqları ölkənin demokratikləşməsinə problem yaradır. Təhlükəsizlik dedikdə, İran və Əfqanıstan yada düşməlidir.
- Əgər nazir Məmmədyarov Azərbaycanın NATO və Avropa Birliyinə üzv olmayacağını deyirsə, hökumətin AB ilə başlatdığı assosiativ sazişlə bağlı danışıqlar nəyə gərəkdir?
- Əlbəttə ki, bu, Gürcüstan və Ukrayna ilə böyük kontrast yaradır. Çünki hər iki respublika bu istiqamətdə ciddi çalışırlar. Bilirsiz, hökumət hakimiyyətinə təhlükə yaratmayan təklifləri qəbul edir, qalanlarını isə kənara qoyurlar. Çünki hakimiyyət nə demokratik institutların inkişafında maraqlıdır, nə də demokratik seçki keçirmək niyyətindədir.
- Belə olanda Avropanın münasibət necə olacaq, yoxsa Klintonun dediyi kimi 234 il gözləməliyik?
- Bütün hallarda hər şey özümüzdən asılıdır. Birincisi, cəmiyyətdə güclü demokratiya istəyi yaratmalıyıq ki, bu istək Qərbə də çatsın. Qərb bilsin ki, Azərbaycanda təkcə neft yoxdur, insanlar ciddi dəyişiklik istəyindədirlər.
- Ancaq fakt ondan ibarətdir ki, Qərb 2000, 2003 və 2005-ci illərdə keçirilən seçkilərə "bir addım irəli" deməklə insanlardakı demokratiyaya olan inamı azaltdı.
- Bizimlə bərabər Rusiya və Qazaxıstanda demokratiyaya mane olan amil neft və təhlükəsizlikdir. Görürsünüzmü, hər üç respublikada oxşar rejimlər hökm sürür. Bu o deməkdir ki, demokratlar strategiyalarını bu amilə uyğunlaşdırmalıdırlar. Yəni müxalifət taktika və strategiyasını Ukrayna və Gürcüstandakı həmkarlarından fərqli şəkildə qurmalıdırlar. Müxalifət region dövlətlərinin müxalifləri ilə ciddi, sıx əməkdaşlıq qurub ümumi taktikalar tətbiq edə bilərlər. Biz hələ ki təcriddəyik.
- Müsavat Partiyası Ukraynanın "Bizim Ukrayna" bloku ilə əməkdaşlıq protokolu imzalamışdı...
- Bilirəm. Amma strategiya və taktika məsələsində bizimkilər hər şeyi bildiklərini hesab edirlər. Hələ 90-cı illərin ortalarında Azərbaycan demokratları üçün böyük problemlərin olacağı deyilirdi. Ancaq bizim müxalifət sadəlövhcəsinə Qərbin rəsmi şəxslərinə inanırdılar. Halbuki, onların sonradan bizi satdıqları məlum oldu. Ona görə də Qərbin QHT-ləri vasitəsi ilə ictimai rəyi təsiredici vasitəyə çevirmək lazımdır. Qoy onlar öz hökumətlərinə saxta hakimiyyətə dəstək verməməsi üçün təzyiq göstərsinlər. İkincisi, partiyalar Şərqi Avropada özlərinə müttəfiqlər tapmalıydılar. Bizim qafqazlığımızdan irəli gəlir, guya hər şeyi bilirik, daha heç nə öyrənmək istəmirik.
- Belarusda neft yoxdur, amma demokratiya da yoxdur, bunu necə izah edərdiniz?
- Orda Qərb Rusiya ilə münasibətləri korlamamaq üçün müəyyən güzəştlərə gedir. Bir neçə il əvvəl Belarus siyasi fəalları Qərb mətbuatında "Belarusu Azərbaycanlaşmağa qoymayaq" başlıqlı məqalə ilə çıxış etmişdilər. Onlar Qərbə xitabən deyirdilər ki, Belarusun demokratik inkişafını Rusiya ilə münasibətlərinə qurban verirsən. Bu gün Minskin Moskva ilə münasibətlərinin pisləşməsi Qərbin Belarusa marağını artırır. Ona görə Belarusu Avropa Birliyinin Şərq Tərəfdaşlığına cəlb edirlər.

Əlaqəli xəbərlər