ŞAİR ZƏLİMXANIN AŞIQ QARDAŞI

2018-01-22-21-36-31222222.jpg

Musa NƏBİOĞLU,
Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin katibi, Əməkdar Mədəniyyət İşçisi
 
Hər dəfə onun haqqında söhbət düşəndə ağlıma ilk gələn özünün şeirindən bu misralar olur:

Лев Гумилев: "Тюрки останутся катализаторами исторических процессов"

 15162829575a60a44d3151d1.97775555.jpg

Бывают люди поразительной судьбы. Сразу не скажешь — трагической или, в конечном счете, счастливейшей. Лев Николаевич Гумилев — человек такой пронзительной судьбы. Его отец — известный поэт Николай Гумилев был расстрелян чекистами якобы как участник контрреволюционного заговора. Мать — Анна Андреевна Ахматова… Сам Лев Гумилев прошел сквозь все жернова ГУЛАГа, но выжил. Стал историком мировой величины.

У Гумилева-историка две вершины. Первая — это знаменитая книга "Древние тюрки", которую он начал писать еще в 1935 году. И продолжал работать над нею в лагерях — в уме, главу за главой, оттачивая стиль этой очень умной книги. Ей Гумилев отдал тридцать лет жизни. Тюркология не знает и, видимо, еще очень долго не будет знать подобного фундаментального труда. Удивительно, что язык этой тяжеленной монографии такой ясный, поэтичный, что завидовали поэты. Вот хотя бы названия отдельных глав: "Потомки волчицы", "За кулисами", "Клин вбит", "Унижение ханов", "Сердце державы", "Сила милосердия", "Десять стрел", "Умиротворение"… Вторая вершина, и тоже мирового масштаба — "Этногенез и биосфера Земли". Взрывную ее мощь можно, наверное, сопоставить лишь с "теорией относительности" Альберта Эйнштейна.

Однако история — не физика. Историки не сразу приняли книгу. Гумилева травили известнейшие отечественные академики и профессора. И до Якутии докатывались валы травли. Докатывались, но глохли, ибо якутские этнографы были воспитаны ленинградцами, и очень тесно связаны с ними. А ленинградцы стойко, хоть и молча, защищали Гумилева.

Август Муран (Иван Ефимов) — студент Ленинградского университета. Беседа Мурана с Гумилевым неожиданна своей полной откровенностью и многим покажется непривычной. Но это честная беседа. Лев Гумилев всегда говорил правду, никогда не подлаживался под конъюнктуру. Сейчас вполне возможной стала публикация ее без каких-либо купюр. Другое дело — согласятся ли читатели с его беспощадными оценками и выводами. Но плюрализм — это разность мнений. Так давайте же учиться слушать нечто другое, не укладывающееся в наши затвердевшие от времени представления.

"Вестник Кавказа" публикует первую часть интервью,  опубликованного в газете "Молодежь Якутии" 30 марта 1989 года.

- Лев Николаевич, в Якутии хорошо, известны ваши книги "Древние тюрки", "Хунну", "Открытие Хазарии", "Этногенез и биосфера Земли". В №№ 3, 4 "Невы" за 1988 год я прочитал вашу статью "Апокрифический диалог" — о татаро-монгольском нашествии.

- А было ли нашествие? Отряд в 30 тысяч всадников прошел через Рязань и ушел.

- А как могли 30 тысяч воинов покорить Русь?

- Не могли. На Руси было полмиллиона ополченцев, и 100 тысяч профессиональных воинов. Это данные Каргалова (Каргалов В. В. Монголо-татарское нашествие на Русь. — М.: Просвещение, 1966). Я считаю, что русские княжества вошли в Золотую Орду добровольно. А почему — я уже писал.

- А как же Евпатнй Коловрат? Его борьба с монголо-татарами? Исторический летописный плач по Рязанской земле?

- Рязань была связана с половцами договором, направленным против монголов. И ее постигла участь разгромленных половцев. И разве не примечательно, что всего 2700 воинов Коловрата остановили все войско Батыя?

- А как же разорение Киева? Летописи свидетельствуют о том, что Киев обложило такое огромное войско, что ничего не было слышно от рева верблюдов.

- Киев разоряли четыре раза. Первый раз его разорил Андрей Боголюбский в 1165 году. Второй раз в январе 1203 года он был разрушен князем Рюриком Ростиславовичем Смоленским. По диспозиции, составленной для него Игорем Святославовичем, князем Черниговским. Тем самым, героем "Слова о полку Игореве". Третий раз — в 1235 году князем Изяславом Черниговским. Когда же пришел Батый, Киев уже был в руинах после трех нашествий. А князь Михаил бежал в Польшу, оставив, за себя воеводу.

- Как вы относитесь к книге Олжаса Сулейменова "Аз и Я" и как оцениваете ее научную значимость?

- Я был другом его отца, Омара Сулейменова, который открыл Джезказганское месторождение меди. Мы с ним лежали на одних нарах в лагере в Норильске. Омар был моим большим другом. Поэтому я отказался писать разгромную рецензию на книгу Олжаса Сулейменова, хотя лично я считаю, что научная ценность "Аз и Я" невелика. Скажите, могли бы вы убить сына своего друга?

-  Нет. Я вообще не смог бы убить никого.

- Я — тоже тюрк и по тюркским обычаям тоже не могу. Но, бывают случаи, когда врагов надо убивать. (А, Олжас, к тому же, отказывается от отца!). О.Сулейменов пишет, что мамелюки — это кыпчаки. В четырнадцатом веке черкесы вытеснили кыпчаков. Поэтому я считаю, что мамелюки не были кыпчаками.

- То, что мамелюки это кыпчаки, определили по последнему изображению кыпчакской тамги на перстнях, когда раскопали французские наполеоновские могилы около Москвы. Это по книге О.Сулейменова.

- Остатки кыпчаков имеются в среде современных русского и украинского народов. Так, украинские фамилии на -"ико" (Дыбенко, Крыленко, Горенко) имеют тюркский суффикс.

- По мнению якутских ученых, часть кыпчаков, предки современных якутов. Их древнее самоназвание "кангли" перешло к якутам-кангалассам. Академик Окладников считал, что их культура — инородное тело в среде якутского народа. Часть кыпчаков ушла на восток, и в районе Ангары смешалась с курыканами (предками якутов).

- Канглы — это не половцы, а печенеги! Вполне может быть, что часть печенегов смешалась с курыканами, так как печенеги были воистину героическим доблестным народом, действительно исчезнувшим с рубежей Руси бесследно. А кыпчаки-половцы переместились на Запад и Юг. Печенеги — народ очень древний, кочевавший между Балхашем и Аральским морем. У них было государство Кангюй. Потомки печенегов существуют и сейчас. Они вошли в состав казахов Большого Жуза, а часть — якутов, что вполне исторично. Высшая фаза развития печенегов приходится на I век до нашей эры.

Самым большим несчастьем для них была засуха III века, когда высохла пустыня Бет-Пакдоля (под Карагандой). Вот тогда печенеги ушли на север, в Средний Казахстан и Западную Сибирь.

Впервые народ канглы описали византийцы, назвав "Падзынак". От этого слова, и происходит русское "печенег".

Часть печенегов в X веке переселилась на Запад, где были реки, в низовья Днестра, Днепра, Буга. Оттуда они вытеснили мадьяров. И в 889 году окрепшие печенеги вторглись в Причерноморье. Я считаю, что этногенез якутов произошел в XI веке, а не в XVII веке, как считал академик Окладников. Ксенофонтов, же считает, что в VIII веке. Гавриил Васильевич Ксенофонтов был великим ученым. Его книгу "Уранхай сахалар" я прочитал, в ссылке в Туруханске.

- Это была запрещенная книга.

- Ксенофонтов умер в лагерях. Но в Туруханске в районной библиотеке его книгу не догадались изъять и мне ее выдали. Это был очень большой ученый ренессанского типа.

Каждый этнос связан со своим ландшафтом. Возникая, переживая период младенчества, становления, народ вживается в свой ландшафт, приобретая этнопсихологические черты. Даже при перемене места обитания каждый народ старается выбрать себе для жизни место, похожее на прародину.

- Почему эвенки, эвены, живущие в Якутии, жили и живут, в лесах, а якуты никогда не жили в лесах, а жили на аласах, открытых местах около озер?

- Когда якуты были вытеснены из приангарских степей, они выбрали место, похожее на степь, напоминавшее им прародину.

- В Якутии — стране лесов можно было бы коней привязывать просто к деревьям. Но у якутов, тем не менее, есть специальная коновязь — сэргэ. Это тоже память о жизни в степях?

- Безусловно!

- Когда кончаются курыканы и когда начинаются якуты?

- В IV веке курыканы откочевали из Китая в связи с увлажнением Центральной Азии и они заняли подходящую для них приангарскую равнину.

— Вы были в приангарской степи? Нет? Там воздух напоен ароматом трав.

Курыканы были очень культурным народом. Якуты утратили многое из древней курыканской культуры.

- Утратили?

- Да, все мы только тратим. В XI веке на курыкан напали буряты.

- А были ли тогда буряты? Считают, что буряты появились в результате слияния части курыкан и древних монголов.

- Буряты это древние монголы, в них нет тюркской крови. А курыканы и есть якуты, это совершенно одно и то же. Дело только в этнониме, названии!

- Почему этноним "курыканы" не сохранился? Почему его нет у современных якутов?

- Этот вопрос относится уже к этнолингвистам. Они должны ответить. Я говорю как историк, специалист по тюркам, со всей ответственностью.

- Кстати, об этнониме. Почему существует два самоназвания у якутов  уранхай и саха? Чем это можно объяснить?

- По Ксенофонтову, уранхай — это древнее население Лены, а саха (курыканы) — пришельцы.

- Но древнее самоназвание, тувинцев тоже уранхай. Тува до революции называлась Уранхайским краем, а тувинцы — уранхайцами.

- Да, в догуннский период, 2-3 тыс. лет до нашей эры, уранхаи разделились и часть пришла на территорию нынешней Тувы.

- Хунны были предками тюрков?

- Хунны были сами тюрками!

- Лев Николаевич, что вы думаете о будущем тюркской культуры?

- Как это будет, не имею представления. Будущее не является объектом научного знания.

- Но существует наука футурология.

- Я той наукой не занимаюсь. Но могу сказать, что тюрки мощный, потентный народ. Если в будущем они сольются с другими народами, то на каком бы языке они ни говорили, они останутся и в будущем катализаторами исторических процессов.

АКТРИСА ЕЛЕНА ПРОКЛОВА: БАКУ – ЭТО ГОРОД МОЕЙ ПЕРВОЙ ЛЮБВИ

6.jpg

«Азербайджанцы – очень сердечные люди, люблю и обожаю ба-кинскую кухню»
Известная актриса Елена Проклова рассказала о том, какая ро-мантическая история связывает ее с Баку, о работе в антрепризных спектаклях, путешествиях и умении организовать свою жизнь.

Bu dünyadan Nahid Hacızadə köçdü…

nahid.jpg

Görkəmli yazıçı-dramaturq, jurnalist sadəlik, vicdan nümunəsi kimi xatirələrdə yaşayacaq…

Günlər elə keçir ki, arxasınca qaçsaq da, ona çatmaq olmur. Arxada qalan günlər zamanın işıq yaddaşına hopub yaşayır. Sən də yaşanan günlər haqqında xatirələrə boylanırsan. Zaman aynasının o üzündə qalan günlərin içində yaşayan adamların, o günlərə çökən addım səslərinin həsrətini çəkirsən. Elə adamlar var ki, onların ayaq səslərini, səsinin ahəngini, işığını, baxışlarını unuda bilmirsən. Bu adamlar sənin qohumların, doğmaların da ola bilər, heç tanımadıqların da. İmzasını kitablarda, qəzet-jurnal səhifələrində gördüyün, əsərlərini, yazılarını içinə çəkdiyin insanlar da yaddaş aynamızdan bizə boylanır.

Araz.az baki-xeber.com-a əsasən xəbər verir ki, Nahid Hacızadə - bu imza hər kəsə tanışdır, hər kəsə doğmadır, munisdir, dostdur. Zamanın yaddaşlarımıza yazdığı şəxsiyyətlərdən, vicdanlı, sədaqətli qələm sahiblərindən biri kimi Nahid Hacızadəni ədəbiyyat, sənət, mətbuat adamları çox yaxşı tanıyırlar.

Son bir ilə qədər Nahid müəllimi tez-tez “Azərbaycan” nəşriyyatının dəhlizlərində görürdük. Son dərəcə mədəni, diqqətli insan olan Nahid müəllim onu görən, tanıyan hər bir insanda özünə rəğbət hissi oyadırdı. Nahid müəllimin insana diqqətlə baxması, asta səslə salamlaşması, hal-əhval tutması burada işləyən hər bir adam üçün çox xoş idi. Biləndə ki, qarşındakı sadə insan deyil, Azərbaycan jurnalistikasının, ədəbiyyatının, ictimai həyatının parlaq simalarından biri Nahid Hacızadədir, ona heyranlıqla baxırdıq.

Çoxlarımız illər əvvəl Akademik Milli Dram Teatrının səhnəsində “Qisas qiyamətə qalmaz” tamaşasına baxıb. Biz özümüz də bu tamaşanı izləmişik. N.Hacızadənin qələminin qüdrətindən yaranan bu əsər Qarabağ müharibəsi mövzusunda yazılan ən dəyərli pyes kimi bu gün də öz əhəmiyyəti, bədii siqlətini, gücünü qoruyub saxlayır. Bu tamaşada rol almış xalq artistləri Zemfira Əliyeva və Həsənağa Turabov həyatda yoxdurlar. Artıq onların sırasına Nahid müəllim də qoşuldu. N.Hacızadə “qisas qiyamətə qalmaz” ümidilə yaşayırdı. Onu həyata bu ümid bağlayırdı... Ancaq təəssüf ki, həyat onu qoruya bilmədi. Əlbəttə, “yazıya pozu yoxdur” deyimi bir həqiqətdir. Qarabağ dərdi Nahid müəllimin qəlbində, sözün həqiqi mənasında, böyük yara açmışdı. O yaranı isə ancaq və ancaq zəfər müjdəsi sağalda bilərdi. Xalqın dərdinin yanında olmaq, hər gün şəhid atalarının əyilmiş qəddini, solan bənizini görmək, şəhid analarının yaşlı gözlərinə tamaşa etmək, nalə ilə dolu ürəyini duymaq asan iş deyil. Bunu bir insan asanlıqla çəkə bilməz əlbəttə. N.Hacızadə Respublika “Xatirə kitabı” redaksiyasının baş redaktoru vəzifəsində işləyərkən bu mənzərənin hər gün şahidi olurdu.

N.Hacızadənin 82 yaşı martın 14-də tamam olacaqdı. Uzun müddət ağır xəstəlikdən əziyyət çəkən, əli qələmdən iraq düşən, könlü söz ilə dolub-daşan Nahid müəllimin vəfatı xəbəri, sözün əsl mənasında, onun yaradıcılığını sevən, fəaliyyətini izləyənlər üçün ağır xəbər oldu. Söz adamının yaşı olmur ki... O, 100 yaşında da ruhən, daxilən cavandır, gəncdir, sözü-söhbəti yenidir.

Qeyd edək ki, Nahid Rəhim oğlu Hacıyev 1936-cı il martın 14-də Gədəbəyin Düzrəsullu kəndində anadan olub. Orta məktəbi Tovuzda bitirib. Bakıda Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində təhsil alıb. O, burada Əli Sultanlı, Cəfər Xəndan, Muxtar Hüseynzadə, Məmməd Cəfər, Mir Cəlal Paşayev, Məmmədhüseyn Təhmasib kimi görkəmli ədəbiyyatşünas alimlərin məktəbini keçib. Bu şəxsiyyətlər elə bir ziyalı ordusu idi ki, onlarla sadəcə təmas qurmağın özü də böyük bir məktəbə bərabər olurdu. Ali məktəbi bitirdikdən sonra ilk iş yeri televiziya olub. Sonralar bir müddət nəşriyyatda çalışsa da, son iş yeri Respublika “Xatirə kitabı” redaksiyası olub. Qeyd etdiyimiz kimi, N.Hacızadə bu redaksiyanın baş redaktoru vəzifəsində çalışıb.

N,Hacızadəni yaxından tanıyanlar bildirirlər ki, o, ömrünü, qələmini təmənnasız olaraq xalqa həsr edib. Yazıçı, jurnalist, ictimai xadim kimi ömrünü ləyaqətlə, heç kəsə əyilmədən yaşayıb. Hədsiz dərəcədə qürurlu insan olan N.Hacızadə ən ağır günlərində belə, heç kəsin qapısını nə döyüb, nə də kiməsə imkan verib ki, onun adı ilə qapılar döysün. Çox təəssüflə qeyd edək ki, ömrünün sonlarını xəstəliklə baş-başa keçirən N.Hacızadənin qapısını çox az adam döyüb. Qələm adamları, yazıçı-şair, jurnalist dostlarının bir çoxu o, ağır vəziyyətdə yatanda qapısını döyüb əhvalını soruşmayıblar. Bu, ömrünü fədakarlıqla sözə, sənətə, ədəbiyyata, ictimai həyata həsr edən bir şəxsiyyətin, yazıçının layiq olduğu qiymət deyildi. Yaxın qohumu, görkəmli yazıçı və dramaturq Firuz Mustafanın həmişə onun yanında olduğu məlumdur. “Xatirə kitabı” redaksiyasının baş redaktoru Nəzakət Məmmədovanın Nahid müəllimə vaxtaşırı baş çəkməsilə bağlı xəbərimiz var.

N.Hacızadə 82 illik ömrünün çox böyük hissəsini ədəbiyyata, dramaturgiyaya, jurnalistikaya, xüsusən də televiziya jurnalistikasına həsr etmişdi. Bu gün maraqla baxdığımız televiziya tamaşalarının, dinlədiyimiz radio pyeslərin bir çoxu Nahid müəllimin AzTV-də rəhbər vəzifələrdən birində işlədiyi dövrdə lentə alınıb. Televiziya tarixinə həkk olunan proqramların xeyli hissəsinin ideya müəllifinin Nahid müəllim olduğunu çoxları bilir.

Bundan başqa, N.Hacızadə özü çox maraqlı dramaturq idi. Onun “Ömrün sorağında”, “Ömür gözləyir bizi”, “Məhəbbət yaşadır”, “Köçündən ayrılan durna” pyesləri Şəki, İrəvan və Bakı teatrlarında tamaşaya qoyulub. “Qisas qiyamətə qalmaz” pyesi isə Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrının hazırladığı ən uğurlu tamaşalardan biri olub. Xalq şairi mərhum Bəxtiyar Vahabzadə 1995-ci ildə bu əsərə tamaşa etdikdən sonra bir məqaləsində yazırdı: “Qisas qiyamətə qalmaz” tamaşası bu günün səsi kimi milli teatrımızdakı böyük boşluğu doldurur. Bu tamaşa əli qələm tutan bütün dramaturqlarımızı silkələməli, milli teatrımızın böyük ənənəsini yeni əsərlərlə özünə qaytarmalıdır”.

N.Hacızadənin ssenariləri əsasında həm də 30-a yaxın sənədli və bədii televiziya filmi çəkilib. Müəllifin “Son qəmin olsun, Vətən!”, “Qayalarda qalan səs” və “Yaşa, ey haqq” filmləri Qızıl Fonda daxil edilib. Maraqlıdır ki, N.Hacızadə lap gənclik çağlarından poeziyaya maraq göstərib. Onun şeirlərinə çoxlu sayda mahnılar bəstələnib. Tanınmış bəstəkarlardan Hacı Xanməmmədov, Adil Bəbirov, Cavanşir Quliyev, Tahir Əkbər, Səyavuş Kərimi onun sözlərinə musiqi libası biçiblər. Bəstəkar Eldar Mansurovun N.Hacızadənin sözlərinə bəstələdiyi “Qalx, qalx, ulu torpaq!” mahnısı xalq artisti Mübariz Tağıyevin ifasında neçə illərdir əzəmətlə səslənməkdədir. Bu mahnı Qarabağ müharibəsinin, müqəddəs torpaqlarımızın hünər və rəşadət himni kimi sevilir.

Təbiətindəki səmimiyyət qələminin vasitəsilə sözünə keçən və bunun da nəticəsində dəyərli əsərlər yaradan N.Hacızadə bildirirdi: “Tanrıma, taleyimə minnətdaram ki, ömrün bu çağına məni yetirdi”.

Mənəvi zənginliyi, qələminə sədaqəti və məsuliyyəti ilə fərqlənən N.Hacızadə illər əvvəl “Azərbaycanın əməkdar mədəniyyət işçisi” fəxri adına layiq görülmüşdü. N.Hacızadə ömrünün az qala 40 ilə yaxınını radio və televiziyaya həsr etmişdi və böyük N.Hacızadə məktəbi yaratmışdı.

Məlumatlara görə, o, ədəbiyyata 1969-cu ildə “Ulduz” jurnalında çap edilən “Lirik miniatürlər”lə gəlib. İlk kitabı da 1972-ci ildə “Gənclik” nəşriyyatında çap edilib. “Bir ana tanıyırdım” adlanan bu əsəri ədəbi ictimaiyyət tərəfindən maraqla qarşılanıb və qədəmləri yüngül olub. Bunun ardınca, yazıçının dalbadal kitabları çap edilməyə başlayıb. Bu elə bir zaman idi ki, N.Hacızadənin işıq üzü görən kitabları 20, 30, 40, 45 min tirajla çap edilirdi. Bəzən kitab mağazalarında onu əldə etmək müşkülə dönürdü. Yazıçının müxtəlif illərdə yazdığı hekayə və povestləri təkcə Azərbaycanda deyil, o vaxt Sovet İttifaqının mərkəzi mətbuat orqanı sayılan “Moskovskiy komsomolets” qəzetində, “Nedelya” həftəliyində, “Oqonyok” jurnalında dərc olunurdu. N.Hacızadəni milyonlarla insan oxuyurdu. Ötən əsrin 70-80-ci illərində yazıçının kitabları Moskvadakı “Sovetskiy pisatel” nəşriyyatında rus dilində nəşr olunurdu. Azərbaycanlı müəllifin əsərləri vətənin sərhədlərini aşaraq dünya xalqlarının dillərinə tərcümə edilirdi.

Filologiya elmləri doktoru, professor Qəzənfər Paşayev yazıçı haqqında qələmə aldığı məqalələrinin birində “Deyirlər insan öz zamanının övladı olur. Burada bir həqiqət var. İnsan bəzən zamanın burulğanlarında, gündəlik qayğıların məngənəsində mütiləşir, sınır, zamanın hökmünə boyun əyərək dövrünün övladına çevrilir... Nahid müəllim “zamanın övladı” olmaqdan üstün çıxdı” - deyə yazırdı.

Artıq haqq dünyasına qovuşan N.Hacızadə köçündən ayrılan durnaya bənzəyir. Görəsən hansı səmtə, hansı yana üz tutur görkəmli qələm sahibi? Ömür onsuz da bir durna köçüdür. İnsan qara buludların bağrını yara-yara günəşi axtarır ömrü boyu. Taleyinin günəşinə isə ömrünün qürub çağında qovuşa bilir, Nahid Hacızadə kimi.

Ruhunuz şad olsun, ustad!

19 -dən səhifə 25